Lundayeh
Tinaru Lundayeh toi asaru roitan do Lundayo mantad tulun Dusun om Murut id Sabah. Lundayeh nogi nga pribumi Sabah om haro id pulau Borneo mantad di gulu po. Lundayeh asaru hompito sabaagi Tulun Kelabit, Lun Bawang id Sarawak toi Tinaru Jati Murut id Brunei Darusalam toi ko' hompito miampai Tulu Ulu id Sarawak.
Lundayeh notumbayaan poingimpou id koiyonon do baang Long Pasia, Baang Padas om Baang Mengalong id Sipitang mantad di laid. Maya sajara di poinsuat, ngaran miagal do Baang Pasia, Baang Padas toi Ulu Padas, Baang Meligan om Sungai Mengalong nokoimbida" poinsuat id peta Syarikat Borneo Utara British ontok toun 1899.
Tulun Lundayeh nogi nga nokowonsoi piipiro kinoyonon kawagu id walai tanaru Kaban, Ulau, Samin, Sindumin, Bamban, Mendolong, Batu Nuduk, Long Mio, Lubang Buayeh om Melamam i poingion nogi tinaru Murut Keled/ Murut kolor id koiyanan baang Mengalong, disan kakadayan Sipitang. Suai ko ii, tinaru Lundayeh momonsoi piipiro kinoyonon wagu id watas suai. Sabaagi poomitanan, id posorili watas Tenom miagal Kg Baru Jumpa ontok ohotusan ko-18,19 om id posorili watas Keningau, Kg Kuala Punteh, Sook id ohotusan ko-19
Suai ko ii, ogumu kinoyonon wagu i nokoumbulai, loolobi' id posorili Sipitang sabab do koundolihon oinsanan limo tinimungan tinaru Lundayeh id posorili Long Pasia moi Batu Tujuh, poinsomok kakadayan Sipitang ontok toun 1955 miampai sogu Pegawai Watas maso dii montok papasanang porinta' montok mongulud om monguhup tinaru Lundayeh. Sundung po ingkaa, sabab do faktor posorili om woyo tawan, piipiro paganakan Lundayeh maganu kootusan montok gumuli kawagu id koiyonon pedalaman id posorili kg Long Pasia Sipitang alapas dii.
Suai ko ii, tulun Murut Lundayeh id Sabah kaampai do Operasi Semut id Borneo maso pomorintaan British om zaman penjajahan Jepun. Piipiro ngaran bagas huguan tulun Lundayeh nopo nga O.K.K Mulok Bangau. Isio nopo nga Luguan Parti UPKO (laid) Boogian Sipitang, Ketua Anak Negeri (KAN) Sipitang om Puru Majlis Watas Sipitang ontok toun 1950an-1960an miampai do zaman Tun Datuk Haji OKK Ahmad Koroh. Gisom baino, ngaran OKK Mulok Bangau poinsuat id salah iso' ralan id kakadayan Sipitang.
Sinikulan id suang Lundayeh kakal po oluhoi tu gisom toun baino 2025, kakal po aiso Sikul Takawas Kebangsaan Long Pasia, IPTA toi ko' IPTS id koiyonon kampung Long Pasia, Sipitang sabab do kobolingkaangan geografi i osodu kopio mantad kakadayan tosomok, kakadayan Sipitang, 120 km sinodu aiso ralan do aspal. Sundung po ingkaa, haro kiikiro 300 graduan miampai Diploma toi Ijazah kohompit 5 tulun kigraduan Ijazah Kedokteran falsafah (PhD Dr.) id suang mogisuusuai gana' mantad kogumuan 10 000 tulun suku Lundayeh id Sabah, Malaysia.
Populasi Lundayeh
[simbanai | simbanai toud]Tumanud Crain, songulun mononoriuk boros Pasifik mamawara haro soginumu 2 165 tulun Lundayeh ontok toun 1968 id Sabah om tumanud statistik wagu id Sabah, soginumu 9 250 tulun Lundayeh kikategori sabaagi Bumiputera Sabah (New Sabah Times, 2012).
Lagenda Lundayeh
[simbanai | simbanai toud]Tumanud kaakaka' Lundayeh, haro songulun kingaran Upai Semaring toi ko' Awang semaun nopo nga salah iso kaakaka boyoon tulun Lundayeh i haro id Long Pasia, Ba'kelalan om nogi id Brunei.