Pergi ke kandungan

Amirika Hongkod

Mantad Wikipedia

Amirika Hongkod (Inggilis: Central America) nopo nga kinoyonon id pintangaan Amirika. Kinoyonon diti nopo nga ponongkabaatan do Amirika Koibuton (North America)mitopis id ponongkabaatan kosilaon do Amirika Kabaatan (South America).

Kowoyo-woyoo

[simbanai | simbanai toud]
Maap do Amirika Hongkod

Amirika Hongkod kiginayo do 524,000 kilomito poinsorili toi 0.1 % mantad ginayo do pogun. Ontok di toun 2009, ginumu nopo do mongi-ngiyon nga 41,739,000 tulun. Ninsakan soginumu do 77 tulun montok sokilomito ginayo toi 206 tulun montok sabatu ginayo.

Ogumu nulu tapui om asaru do gumogor tana id kinoyonon diti. Ontok di toun 1931 om 1972, kinaantakan gumogor tana toi bunsuton minongurias do Managua, kakadaian tagayo do Nikaragua. Tana tosubur mantad kinoluyungon laba popoimagon do pomutanaman id konuluhan. Kinoyonon diti id watas Limping Karibia.

Pokomoyon

[simbanai | simbanai toud]
Belize, Costa Rica, El Salvador, Guatemala, Honduras, Nicaragua om Panama maya kotinaruan nopo nga pogun koturu id Amerika Tanga id geografi politik

Istila "Amerika Hongkod" kopgowit rati di misuai tumanud do konteks:

  • Skim geo United Nations montok Amerika minopotolinahas Amerika Hongkod sabaagi toinsanai pogun id tana tagayo Amerika Koibutan ii poingion id kabaatan Amerika Syarikat. Mantad dii, koumbal Meksiko posuangon id statistik sabaagi soboogian mantad Amerika Tanga, mulong pia maya sajara politik Meksiko nopo nga aandasan sabaagi soboogian mantad Amerika koibutan.
  • Amerika Hongkod kosoruan kahangkum do Meksiko id kabaatan, turu pogun Amerika Hongkod id koibutan om sorili do Caribbean id kosilahon. Colombia om Venezuela ii poingion id Amerika Koibutan miwolit do Caribbean nga kosuang kadau. Koumbal ii do amu posuangon Caribbean mantad subrantau diti, om kinoiyonon Guiana nopo nga apagau do posuangon. Tumanud toud, istila "Amerika Hongkod" koumbal gunoon sabaagi sinonim montok "Amerika Tanga" gisom do toun 1962.
  • Id konteks Ibero-America (pogun ii momoguno boros Portugis- om Sepanyol- id Amerika), toinsanai benua Amerika nasalu sabaagi iso benua ii roitan do América, om Amerika Hongkod sabaagi sub kinoiyonon montokkontinen ii nokoturidong miampai turu pogun id koibutan Mexico om kabaatan Colombia.[minog do kisukuon]
  • Montok mogigion limo pogun bagas puru Federal Republic of Central America ii no tu Costa Rica, El Salvador, Guatemala, Honduras, om Nicaragua, haro pisuaian mantad istila boros Sepanyol "América Central" om "Centroamérica". Goduo-duo dii milo podolinon kumaa "Central America", "América Central" nopo nga lobi sumuku kumaa kinoiyonon geografi turu pogun miampai Meksiko om Colombia, "Centroamérica" nopo nga lobi posotolon id konteks tinaru om sajara miampai bagas puru piisaan.[minog do kisukuon]
  • Id Portuguese om id boros Sepanyol miampai boros suai id toinsanai kopulouon Antilles insaru do posuangon id pokomoyon Amerika Tanga. Dominican Republik nga puru poimponu id Sistem Papasarabak Amerika Tanga.[minog do kisukuon]

Demografik

[simbanai | simbanai toud]

Linaid Koposion

[simbanai | simbanai toud]

Katayadan timpu poimpasi kosusuon ontok toun 2023, tumanud Tinimungan Bank Pomogunan.[1][2][3]

World Bank Group (2023)
Countries and
territories
2023 Historical data recovery from
COVID-19:
2019→2023
All Male Female Sex gap 2014 2014
→2019
2019 2019
→2020
2020 2020
→2021
2021 2021
→2022
2022 2022
→2023
2023
 Costa Rica 80.80 78.13 83.42 5.29 80.23 0.07 80.30 −0.57 79.72 −1.67 78.05 1.27 79.32 1.48 80.80 0.50
 Panama 79.59 76.65 82.56 5.90 77.36 1.15 78.51 −2.18 76.33 0.67 77.00 2.32 79.32 0.27 79.59 1.08
 Nicaragua 74.95 72.31 77.42 5.11 72.79 0.97 73.76 −3.00 70.77 −0.29 70.48 3.98 74.46 0.48 74.95 1.18
 Belize 73.57 70.93 76.50 5.57 71.44 1.14 72.58 −1.00 71.58 −0.66 70.92 1.27 72.19 1.38 73.57 0.99
World 73.33 70.95 75.84 4.89 71.78 1.09 72.87 −0.68 72.18 −0.97 71.22 1.75 72.97 0.36 73.33 0.46
 Honduras 72.88 70.35 75.50 5.16 71.03 1.09 72.12 −1.26 70.86 −1.37 69.49 3.22 72.72 0.17 72.88 0.76
 Guatemala 72.60 70.31 74.88 4.56 70.94 0.70 71.64 −1.67 69.97 −2.11 67.86 3.35 71.21 1.40 72.60 0.96
 El Salvador 72.10 67.52 76.26 8.74 71.14 0.58 71.72 −1.48 70.24 −0.30 69.94 2.03 71.97 0.13 72.10 0.37
Change in life expectancy in Central America from 2019 to 2021[1]

Kakadayan Tagayo

[simbanai | simbanai toud]

Ginumu do mogigion id Amerika Tanga nopo nga aagaga' soginumu 50,956,791 ontok toun 2021.[4][5] Miampai kinogoyoon 523,780 kilometer pasagi (202,230 watu pasagi), kinoiyonon diti haro ginumu mogigion soginumu 97.3 tulun monikidi kilometer pasagi (252 tulun monikid watu pasagi). Indeks koburuon tulun tumanud agaan toun 2017.[6]|

Countries of Central America
Country Area[7] Population
(2021 est.)[4][5]
Population
density
Capital Official
language
Human
development
index
Belize 22,966 km2 (8,867 sq mi) 400,031 17/km2 (45/sq mi) Belmopan English 0.708 High
Costa Rica 51,100 km2 (19,700 sq mi) 5,153,957 101/km2 (261/sq mi) San José Spanish 0.794 High
El Salvador 21,041 km2 (8,124 sq mi) 6,314,167 300/km2 (777/sq mi) San Salvador Spanish 0.674 Medium
Guatemala 108,889 km2 (42,042 sq mi) 17,608,483 162/km2 (419/sq mi) Guatemala City Spanish 0.650 Medium
Honduras 112,090 km2 (43,280 sq mi) 10,278,345 92/km2 (237/sq mi) Tegucigalpa Spanish 0.617 Medium
Nicaragua 130,370 km2 (50,340 sq mi) 6,850,540 53/km2 (136/sq mi) Managua Spanish 0.658 Medium
Panama 75,420 km2 (29,120 sq mi) 4,351,267 58/km2 (149/sq mi) Panama City Spanish 0.789 High
Total 521,876 km2 (201,497 sq mi) - - - 0.699
Largest metropolitan areas in Central America
City Country Population Census Year % of National
Population
Guatemala City Guatemala 5,700,000 2010 26%
San Salvador El Salvador 2,415,217 2009 39%
Managua Nicaragua 2,045,000 2012 34%
Tegucigalpa Honduras 1,819,000 2010 24%
San Pedro Sula Honduras 1,600,000 2010 21%+4
[clarification needed]
Panama City Panama 1,400,000 2010 37%
San José Costa Rica 1,275,000 2013 30%

Boros poimagon majoriti id Hongkod Amerika nopo nga Sepanyol, nga Belize okon, hinombo boros poimagon nopo nga Inggilis. Boros Mayan nopo nga sala iso boros paganakan miampai agaaga 26 boros di kopionit. Guatemala maya poimagon miopoturidong 21 mantad boros di ontok 1996. Xinca, Miskito, om Garifuna nga haro id Hongkod Amerika.

Languages and population in Central America (2010)
Rank Country Population % Spanish % Mayan
languages
% English % Xinca % Garifuna
1 Guatemala 17,284,000 64.7% 34.3% 0.0% 0.7% 0.3%
2 Honduras 8,447,000 97.1% 2.0% 0.0% 0.0% 0.9%
3 El Salvador 6,108,000 99.0% 1.0% 0.0% 0.0% 0.0%
4 Nicaragua 6,028,000 87.4% 7.1% 5.5% 0.0% 0.0%
5 Costa Rica 4,726,000 97.2% 1.8% 1.0% 0.0% 0.0%
6 Panamá 3,652,000 86.8% 0.0% 4.0% 0.0% 0.0%
7 Belize 408,867 49.8% 8.9% 70.0% 0.0% 7.0%


Tinimungan Etnik

[simbanai | simbanai toud]
Peta tulun etnik do Hongkod Amerika pogulu piromutan miampai tulun Eropah
Tongondu Hongkod Amerika

Kinoiyonon diti nopo nga poingharo-haro do tinimungan etnik. Kogumuan mogigion nopo nga mestizo, miampai sinakagon Mayan om Afrika, miampai mogisuusuai tinimungan tulun sandad suai miagal ko tulun Miskito. Immigran mantad Arab, Yahudi, China, Eropah om suai-suai po minogowit do kopomotuhangan tinimungan kumaa kinoiyonon dii.

Ethnic groups in Central America (2010)
Country Population % Amerindian % White % Mestizo/Mixed % Black % Other
Belize 324,528 6.3% 5.0% 49.6% 32.0% 4.1%
Costa Rica 4,301,712 4.0% 82.3% 15.7% 1.3% 0.7%
El Salvador 6,340,889 1.0% 12.0% 86.0% 0.13% 1.0%
Guatemala 15,700,000 42.0% 4.0% 53.0% 0.2% 0.8%
Honduras 8,143,564 6.0% 5.5% 82.0% 6.0% 0.5%
Nicaragua 5,815,500 5.0% 17.0% 69.0% 9.0% 0.0%
Panama 3,474,562 6.0% 10.0% 65.0% 14.0% 5.0%
Total 42,682,190 10.04% 17.04% 59.77% 9.77% 2.91%

Tinimungan Ugama

[simbanai | simbanai toud]

Katederal

[simbanai | simbanai toud]

Ugama poinlobi id Hongkod Amerika nopo nga Kristian (95.6%).[8] Tuminimpuun maya kinasaladan Sepanyol id Hongkod Amerika ontok ohotusan ko-16, Katolik nokosiliu sabaagi ugama ii ointutunan id kinoiyonon diti gisom satanga koiso ohotusan ko-20. Mantad 1960-an, haro koingkawason tinimungan kristian suai lolobi po Protestan, kaamung nogi koturidongon ugama suai om hari nogi tulun ii amu kaakun do kiugama.

Proportions of the population by religion (2020)
Country Roman Catholic Protestant Other Christian Non-Affiliated Other
Belize 47.4% 34.5% 7.1% 6.8% 3.2%
Costa Rica 72.5% 19.5% 2.4% 4.5% 1.1%
El Salvador 55.8% 35.3% 3.6% 5.0% 0.3%
Guatemala 55.4% 25.9% 14.3% 4.0% 0.4%
Honduras 64.9% 29.1% 2.2% 3.1% 0.7%
Nicaragua 58.3% 36.7% 1.4% 3.4% 0.1%
Panama 66.1% 23.9% 1.8% 4.2% 3.0%

Toud: Jason Mandrik, Operation World Statistics (2020).

  • Protestantisme id Hongkod Americk nopo nga kahangkum do tinimungan Kristian mimpori miampai ginumu protestan id kinoiyonon diti (+80%) nopo nga Evangelical ii suai tumanud kotumbayaan sandad.
  • Tinimungan Kristian suai kohimpit do Sasambayangan (Orthodoks, Episkopal, om suusuai po.) om sasambayangan kontemporari (Mormon, Adventist, Scientology, om suusuai po.), haro nogi Kristian aiso denominasi ii tinimungan ii togumu lolobi po id Guatemala.

Pondidikan

[simbanai | simbanai toud]
  1. 1.0 1.1 "Life expectancy at birth, total". The World Bank Group. 15 April 2025. Linoyog ontok 28 April 2025.
  2. "Life expectancy at birth, male". The World Bank Group. 15 April 2025. Linoyog ontok 28 April 2025.
  3. "Life expectancy at birth, female". The World Bank Group. 15 April 2025. Linoyog ontok 28 April 2025.
  4. 4.0 4.1 "World Population Prospects 2022". United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Linoyog ontok July 17, 2022.
  5. 5.0 5.1 "World Population Prospects 2022: Demographic indicators by region, subregion and country, annually for 1950-2100" (XSLX) ("Total Population, as of 1 July (thousands)"). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Linoyog ontok July 17, 2022.
  6. "2018 HDI Statistical Update". 14 September 2018. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 14 September 2018. Linoyog ontok 2018-10-14.
  7. Ralat maganu:Tag <ref> tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernama cia
  8. "Christianity in its Global Context" (PDF). Pinoopi mantad sand̠ad (PDF) ontok 29 December 2016.