Sabah
Sabah | |
|---|---|
| Ngaran pomolohou: | |
| Cogan boros: | |
| Sinding kinoyonon: Sabah Tanah Airku[4] Sabah, My Homeland | |
| Koordinat: 5°15′N 117°0′E / 5.250°N 117.000°E | |
| Kohuyahan Kesultanan Brunei. | Ko-15 sinimpuunon |
| Kesultanan Sulu | 1658 |
| Borneo Koibutan | 1882 |
| Kinotuhuon di Jipun | 1942 |
| British crown colony | 15 Madas 1946 |
| Gained self-governance | 31 Magus 1963[5][6][7][8] |
| Federated into Malaysia[9] | 16 Manom 1963[10] |
| Tama pogun (om kota tagayo) | Kota Kinabalu |
| Ḇoogian | |
| Government | |
| • Pomorintaan | Lamin Koundangan Sabah |
| • Yang di-Pertua Negeri | Juhar Mahiruddin |
| • Boyoon Montiri | Hajiji Noor (GRS–GAGASAN) |
| Sukatan kinoyonon | |
| • Ginayo | Templat:Infobox settlement/metrik |
| Kinawas takawas | Templat:Infobox settlement/metrik |
| Populasi (2020)[11] | |
| • Ginayo | |
| • Ketumpatan | 46/km2 (120/sq mi) |
| Demonim | Sabahan |
| Demografi (2022)[11] | |
| • Komposisi etnik |
|
| Boros | |
| • Rasmi | Malayu |
| • Boros suai | |
| Zon timpu | UTC+8 (MST[12]) |
| Poskod | |
| Kod pamalahawan | 087 (Watas suang) 088 (Kota Kinabalu & Kudat) 089 (Lahad Datu, Sandakan & Tawau)[15] |
| Kod ISO 3166 | MY-12 |
| Vehicle registration | SA, SAA, SAB, SAC, SY (West Coast) SB (Beaufort) SD (Lahad Datu) SK (Kudat) SS, SSA, SM (Sandakan) ST, STA, SW (Tawau) SU (Keningau)[16] |
| HDI (2019) | akawas · ko-15 |
| GDP (nominal) | 2022 |
| • Total | (RM 122.138 billion)[18] (ko-5) |
| • Per capita | (RM 36,020)[18] (ko-11) |
| GDP (PPP) | 2022 |
| • Total | |
| • Per capita | |
| Kinoyonon do popolumpas | Gibang |
| Electricity voltage | 230 V, 50 Hz |
| Currency | Malaysian ringgit (RM/MYR) |
| Laman | Official website |
Sabah di ointutunan do "Pogun id Siriba' do Tongus" nopo nga' iso pogung (pogun mamung) di pinopotimpuun do Pogisompuruan Malaysia, miniampai do Sarawak om tongo pogung Malaya. Poinladsong o Sabah id boogian koibutan do pulou Borneo. Dondoung longkod (tama pogun) Sabah nopo nga' i Kota Kinabalu, di ointutunan di kodori do Dondoung, om katalib dii pinungaranan di Boritis do Jesselton. Otoina o kinoyonon do Sabah tu poingwiliu id siriba do wawayaan sarup mingguli (monsoon) om au koumbal noontok do ribut puhod, nga haro i ribut tangawinoun (tropical) di kiginayo tokodo. Sabah nopo nga' pogun koduo tagayo id Malaysia.
Ginayo do rinantayon do pogun Sabah nopo nga pikiikiro do 72,500 kilometer pisagi om migontob do Sarawak, om nokotongkiad mantad Katanaan Pisompuruan Labuan id Malaysia. Suai ko ii, kiharo nogi gontob sompomogunan do tindal id boogian kaabatan do pogun kohompit do Rahat Sulawesi miampai Indonesia, om gontob waig id koibutan do Rahat Piolit-Polipin (toi Sulu Sea) miampai Vietnam om ninaru rulud do disan rahat nopo nga 1290-1450 km. Poingwiliu o Sabah id boogian bobos koibutan Borneo sabaagi pulau kumotolu tagayo id pomogunan. Kirilion (climate) o Sabah do talun rasam tangawinoun om kiharo nuluh bobos takawas id Malaysia, Nulu Nabalu toi Gayo Ngaran, miampai kinawas do 4,101 meter om nokosiliu soboogian mantad do koiyonon Dayat Crocker (Crocker Range).
Piromutan dayat (range) id Sabah-Crocker, Dayat Trusmadi om Witti nopo nga kigorigi id labus kakadayan om kahanggum ogumu o timpak gisom korikot do kinawas id pialatan do 1,200 gisom 1,800 meter. Id pialatan do Dayat Crocker om rahat id disan rahat do kotonobon nopo nga rinantayon disan rahat di alaab om kitulun di ogumu; rinantayon suai miagal do Tenom, Tambunan om Keningau, nopo nga poingwiliu id labus kakadayan id pialatan do winagat nuluhon, daamot dii rinantayon tosiribo do ponong kosilahon, soboogian nopo nga nayayak do kolopusan.
Koumbal nointutunan sabaagi Pogun Koibutan Borneo (The North Borneo) maamaso timpu kopomorintaan Boritis gisom 1963 toi ko SBUB. Kiwaa nogi o susuyan laid sondii, om kopirait do susuyan Borunai-Polipin. Nawayaan pogun diti kopomorintaan do poinlangkap (colonial) Boritis (SBUB om Kopomorintaan Dalangkap Inggilis) om Gipun namot Sangod Pomogunan Koduo. Baino, poinsuang id Pogun Pogisompuruan Malaysia.
Pogun Sabah nopo diti nga kipomoyo do lundugayud kipangampai (constitutional democracy) tantad po hiza kikolunduan tinan di toun 1963. Miampai kotinanan tinukuan pogun sondii, luguan pogun nopo nga Lugugayo Pogun Sabah (Boros Tabai: Yang Di-Pertua Negeri Sabah, di gulu nopo i Sabah Governor), Woyoon Montiri sabaagi luguan do kolunduan id Sabah, om uhupan do Sontimung Montiri. Sabah nogi nga iso mantad apat pogun (duo nopo nga pogun id Semenanjung) id Malaysia di au kisultan toi ko raja id taang pogun. Mimpohon do Pomoyo Westminster di pinotungkus do kolunduan Boritis om iso pogun tosopung di minomoguno do pomoyo (system) diti. Kiwaa 5 o boogian togori (Tabai: pentadbiran) do Sabah om 27 o watas. Boros poinhimag nopo nga Boros Inggilis om Tabai.
Tulun Sabah toi ko' orohian roitan sabaagi do Sabahan, om mantad 33 tinimungan tulun sandad (haingtana' toi bumiputera Sabah) di mituubung id lobi 50 boros om 80 kawos (dialect) tinaru. Kiwaa iso kawos Tabai di noguno ii nopo nga boros Tabai Sabah. Tinimungan tinaru tagayo id Sabah nopo nga Kadazandusun di minamahanggum lobi 30% o tulun id Sabah.
Tadau Kaamatan di taandakon ontok 30 om 31 Mikat monikid toun nopo nga kapanaandakan di taandakon do tinimungan Kadazandusun di kitudu do popotogom koubasanan "bambarayon" om monongkotoluod nogi tu nakaanu totus tomoton di ogonop. Tinaru aangkal suai id Sabah nopo nga Sama, toi ko' ointutunan nogi sabaagi "Koboi Timur", om Murut ii no tu tulun id nulu om songgorib di gulu po, nopo nga tinimunan tinaru kumoduo om kotolu agayo id pogun Sabah. Tinaru suai id Sabah kohompit no Sama, Iranun, Tabung (Melayu Brunei), Bugis, Kadayan, Lotud, Lundayeh, Rungus, Minokok, Bonggi, om Ida'an. Suai ko ii, tinaru Sina toi ko' nopogirakatan Sina-Dusun nogi nga nosiliu sabaagi tinimungan aangkal sandad id pogun Sabah.
Koudanan
[simbanai | simbanai toud]Koudanan ngaran do Sabah amu kopio otolinahas nga piipiro susuyan i kahabar do tulun toi ko kosurat id buuk pinatalang do poingkaa, ngaran do Sabah naanu mantad do punti saba' it totonomon do tulun Bajau om koubasanan do wonsoion do punti ginuring. Baino nolohou ot punti diti do punti monurun.
Mamasok Dusun nga haro nogi susuyan kokomoi do Sabah it naanu mantad boros 'sawa' toi 'sava' id siba do tongus' kikomoyon do ponongsawa miagal doid Kota Kinabalu (Api-api) om kinoyonon id tisan do rahat. Pangalahawan do 'sawa' toi 'sava' maso do gunoon do tulun Dusun do mangarait kinoyonon id sawa do bawang.
Pongundodoitan do 'Sabah' noguno do koinsan nogi ontok ponounan ko-1500 di dudumagang ngimbadi mantad Kalimantan om nogi kopulohon Sulu id Kabahaton Polipin. Komoyon do, pomungaran 'Sabah' noguno no pogulu do nokorikot ot Boritis.
Soira do naanu do Timunggama Kipanaga Koibutan Bonio ot Sabah, alanai nodi ngaran 'Sabah' kumaa do 'Koibutan Bonio' ontok toun 1881. Hongkod pogun do Sabah di timpuun nopo nga Kudat (1881). Soira do nakaamung do Malaysia, ngaran do 'Sabah' ginuno kaagu ontok toun 1963.
Sisindiron doun Jawa Nagarakotagama it sinuratan di Parapansa ontok toun 1365 minangarait do Sabah sobaagi do 'Soludang'. Id sinuratan di Marko Polo ontok minumbaya id Bornio, Sabah maso dilo nopo nga roitan do "burni" it nokopongowit do ngaran do Burunai do baino.
Susuyan (History)
[simbanai | simbanai toud]Zaman Pogulu Susuyan
[simbanai | simbanai toud]
Kinaantakan nokoinsan nopod mononoguang do tulun id watas diti nopo nga mantad 20,000–30,000 toun di nakatalib, tumanud do kabaalan kakamot batu om tadon taakanon di nokitukan do mononoligo id Lian Madai-Baturong somok do Bawang Tingkayu id Teluk Darvel.[19] Tulun di koinsan nogi nokoiyon hiti nopo nga osongkowotowot do miagal tulun Aboriginal Australia, nga au noilaan nokuro tu natingkadan yolo.[20] Id toun 2003, tinimungan arkeologi nokonitok do Lembah Mansuli id Watas Lahad Datu, di kiomulok do 235,000 toun.[21] Kinoyonon arkeologi id Bukit Tengkorak (Skull Hill) id Watas Semporna nopo nga kinoyonon di paling tagayo do momonsoi kakamot tana (pottery) id Asia Tenggara ontok zaman Neolitik.[22][23]
Kohuyahan Kesultanan Brunei om Sulu
[simbanai | simbanai toud]Ontok abad ko-7 masihi, iso komuniti nopo di pointatap i ointutunan sabaagi Vijayapura, iso pogun id siriba puru Srivijaya, nopo nga kinituhuan do haro id kabaatan kotonobon Borneo.[24][25] Koponulisan pononong kinoyonon Sina Taiping Huanyu Ji popoilo do koponoguan di koumau pointindapou id Borneo nopo nga Po Ni, i tinuhuan do haro mantad abad ko-9. Po Ni nopo nga kinituhuan do pointuong id disan Bawang Brunei om iyalo nopo nga ponondulu do Koponoguan Brunei.[25][26] Soira do naalap o pogun Sina di Koponoguan Mongol, oinsanan pogun mamasok id siriba nopo nga tinonggo di lundu-lundu Mongol Sina. Ontok toun 1292, Kublai Khan nopo nga kinituhuan do nangantod do pangarangau kumaa id kabaatan Borneo,[27] pogulu iyalo minongoi pangarangau id Java ontok toun 1293.[28][29] Maya do pangarangau diti, ogumu puru om moomomoli Sina do tuminatap om minonuridong do kinoyonon sondii id Bawang Kinabatangan.[27]
Id abad ko-14, Brunei om Sulu nopo nga soboogian mantad Koponoguan Majapahit, nga ontok toun 1369, Sulu om koponoguan suai id Filipina nopo nga nakaanu minongunsub monongkiwal. Sulu koumau nopo nga minongarangau do Brunei i koumau po id siriba do kuasa Majapahit,[30] om tinimungan Sulu diti nopo nga minongarangau lobi po id ponong koibutan kabaatan Borneo id Sabah.[31] Sulu nopo nga naantahan nga Brunei nopo nga nokolulun o kuasa.[32] Ontok toun 1370, Brunei nopo nga minunsorong do sokodung kumaa Dinasti Ming Sina.[33][34] Maharaja Karna mantad Borneo minongoi tombuli id Nanjing miampai do paganakan dau gisom do kinapatayan dau.[35] Iyalo nopo nga sinowolihan do tanak dau i Hsia-wang i minomorina do mangantod upa kumaa Sina ontok insan do tolu toun.[33][34] Kalapas dii, tongobaluk Sina nopo nga rimmikot id koibutan Borneo nogititan do rampa-rampa, turu-turu dousul, goding iyu, kapur, tuai om mutiara.[36] Lobi ogumu moomomoli Sina do tuminatap id Kinabatangan, soira i noposurat id rekod Brunei om Sulu.[33][37] Tadi tondu di Ong Sum Ping (Huang Senping), gabunur do kinoyonon Sina dii, nopo nga nansawa di Sultan Ahmad of Brunei.[33][38] Maya do piromutan diti, iso liwan miampai do 2,000 gulung luvang kayu, i kinituhuan do haro i 1,000 toun o umul, nopo nga noonuan id Luvang Agop Batu Tulug om id posorili rurumaon Kinabatangan.[39][40] Kinituhuan do koubasanan mongolu diti nopo nga ninitit di moomomoli mantad Sina om Indochina kumaa koibutan Borneo tu gulung luvang kayu di miagal nopo nga noonuan nogi id pogun-pogun dii.[39] Haro nogi kokito poris Sina mantad do kapal i nolonod id Tanjung Simpang Mengayau i kinituhuan mantad do toun 960 gisom 1127 masihi mantad Dinasti Song om Gong Vietnam Đông Sơn id Bukit Timbang Dayang id Pulau Banggi i kiumul do 2,000 gisom 2,500 toun.[41][42][43]
Kosopuan do Sultanate Brunei om Sulu Ontok timpu kousinan di Sultan Bolkiah do Brunei pialatan toun 1485 om 1524, koponoguan sultanate nopo nga kinalabo gisom koibutan Borneo om Sulu Archipelago, gisom po id Kota Seludong (Manila do dinondo) miampai kosopuan dau do nokorikot gisom id Banjarmasin,[44] miampai manganu kosiwatan mantad pamaragangan ralan dapaon kalapas kinalapan do Melaka di puru Portugis.[45][46] Ogumu tulun Malayu Brunei do minalis kumaa Sabah ontok timpu diti, i nopo nga nokoimagon kalapas do sinalap o Brunei o kabaatan diti ontok abad ko-15.[47] Nga, maya do kobolingkaangan id suang, sangod poingisom, pangarangau id rahat om kinoyonon do kuasa kotonobon, Koponoguan Brunei nopo nga nokoimagon do rimmikot o kinolabaon. Tulun Eropah di kumoiso rimmikot id Brunei nopo nga puru Portugis, i minononggo do lundu ibu kota Brunei ontok dii nopo nga nipasorili do dingding batu.[45] Puru Sepanyol nopo nga rimmikot kalapas dii, koumau no kalapas kinapatayan di Ferdinand Magellan ontok toun 1521, soira puru pangarangau dau nopo nga lumayag kumaa pulau Balambangan om Banggi id nimpunsin kabaatan Borneo; kalapas dii, ontok Castilian War toun 1578, puru Sepanyol i lumayag mantad New Spain om nanganu o Manila mantad Brunei, nopo nga monongkiwal do sangod kumaa Brunei miampai minonondulu do ibu kota diti pogulu do minonandak.[5][43][48] Kinoyonon Sulu nopo nga nakaanu do kinitindapuan mamasok ontok toun 1578, om minuridong do Sultanate of Sulu.[49]
Soira sangod poingisom nokoimagon id Brunei pialatan do sultan Abdul Hakkul Mubin om Muhyiddin, Sultan Sulu nopo nga minoboros do kabaatan Borneo nopo nga doun dolo.[48][50] Puru Sulu nopo nga minongunsub do Sultan Muhyiddin koumau po do nabolos do patahakon o koibutan om kotonobon liau Borneo kumaa dolo sabaagi upa do sokodung dolo do minoposinggawa do sangod poingisom dii.[48][51] Kinoyonon di nopo nga asis po do soira do patahakon miampai koponoguan, nga puru Sulu nopo nga poindait do kinoyonon dii nopo nga doun dolo, soira do Brunei nopo nga nokolulun om amu kapaas do manahan.[52] Kalapas do sangod miampai Sepanyol, kinoyonon koibutan Borneo nopo nga kinalabo id siriba kosopuan do Sultanate Sulu.[48][51] Tulun Bajau-Suluk om Illanun people i laku do rahat nopo nga rimmikot mantad Sulu Archipelago om tuminatap id disan kotonobon om koibutan Borneo,[53] ogumu mantad dolo nopo nga minoliod mantad kinonituhuan do kolonialis Sepanyol.[54] Soira do sultanate thalassocratic Brunei om Sulu nopo nga mongonituhun disan kotonobon om koibutan Sabah, kinoyonon id suang nopo nga asis do mamasok mantad ko-dua koponoguan dii.[55] Kosopuan do Sultanate of Bulungan nopo nga okudi no id kinoyonon Tawau,[56] i kinalabo id siriba do Sultanate Sulu pogulu do nakaanu kositindapuan sondii kalapas toun 1878 maya pialaatan piobrosan porinta British om Sepanyol.[57]
Mongibutan ii Britih id Borneo
[simbanai | simbanai toud]Ontok toun 1761, Alexander Dalrymple, songulun upisir mantad British East India Company, nopo nga minunsuid piobrosan miampai Sultan Sulu montok mangunsub dau do mangasil pos dagang id koibutan Borneo, sundung do diti nopo nga asis do nokoindapu.[59] Kalapas do British occupation of Manila ontok toun 1763, puru British nopo nga minoposinggawa di Sultan Alimuddin mantad Sulu mantad puru Sepanyol om pinaharo dau do muli kumaa tahta dau;[60] diti nopo nga kinituhuan di tulun Sulu om ontok toun 1765, Dalrymple nopo nga nakaanu do Pulau Balambangan id disan kabaatan Borneo, kalapas do nakaanu Piobrosan Piromutan om Pamaragangan miampai Sultan Alimuddin sabaagi tanda do kotoluadan montok sokodung British.[51][60] Iso kilang okoro British nopo nga kinalabo ontok toun 1773 id pulau dii.[51] Puru British nopo nga minononggo do pulau dii nopo nga kinoyonon di otopot montok mongonituhun ralan pamaragangan id Ponong Timur, i kabaas do popoalih pamaragangan mantad pelabuhan Sepanyol id Manila om pelabuhan Belanda id Batavia lobi po miampai kinoyonon strategik dau id pialatan do Rahat Sina Selatan om Rahat Sulu.[51] Nga puru British nopo nga minonandak o pulau dii duo toun kalapas dii soira Pangarangau Sulu nopo nga nokoimagon do monongkiwal.[37] Diti nopo nga minongunsub do British do minoliod id Brunei ontok toun 1774, om minopiiso do pangarangau dolo montok mogihum kinoyonon suai montok kilang dii.[51] Sundung do haro pangarangau ontok toun 1803 montok poposiliu do Balambangan sabaagi stesen militer,[37] puru British nopo nga asis do minuridong po kawagu pos dagang suai id kinoyonon dii gisom soira i Stamford Raffles Minonuridong do Singapura ontok toun 1819.[51]
Ontok toun 1846, Sultan Brunei nopo nga minanahak do pulau Labuan id disan kotonobon Sabah kumaa Britain maya do Piobrosan Labuan, om ontok toun 1848, Labuan nopo nga nosiliu do Koloni Mahkota British.[37] Soira nokokito kinoyonon British id Labuan, konsul Amerika id Brunei, i Claude Lee Moses, nopo nga nakaanu kosiwatan do pajakan hopod toun ontok toun 1865 montok liau tana id koibutan Borneo. Moses nopo nga pinatahak o tana dii kumaa American Trading Company of Borneo, i doun di Joseph William Torrey, Thomas Bradley Harris om moomomoli mantad Sina.[37][61] Kompani dii nopo nga minoniliu do Kimanis (i nisinowolihan o ngaran sabaagi "Ellena") sabaagi kinoyonon pononong rurumaon. Pongunsuban kousinan mantad porinta US nopo nga asis do amu nokoimagon om rurumaon dii nopo nga tinandak kalapas dii. Pogulu iyalo minogidu, Torrey nopo nga nakaanu do papadagang oinsanan hak dau kumaa Konsul Austria id Hong Kong, Gustav von Overbeck. Overbeck nopo nga minongoi id Brunei, soira iyalo nakatubun di Temenggong montok popobagu do pajakan konsesi.[61] Brunei nopo nga minomorina do manahak oinsanan kinoyonon id koibutan Borneo i id siriba kosopuan dau, miampai Sultan nopo nga nakaanu pambayaran monikid toun sogumu 12,000 dolar Sepanyol, soira Temenggong nopo nga nakaanu sogumu 3,000.[51]
Ontok toun 1872, Sultanate Sulu nopo nga minanahak kosiwatan do momoguno liau tana id Teluk Sandakan kumaa William Frederick Schuck, i koumau po sabaagi mamasok upisir konsular Jerman i tuminatap id pulau Sulu, Jolo mantad toun 1864. Korikoton do kapal sangod Jerman SMS Nymphe id Rahat Sulu ontok toun 1872 montok monginsisait sangod Sulu-Sepanyol nopo nga minaharo do sultanate do kinituhuan i Schuck nopo nga kapiromut miampai porinta Jerman.[62] Sultanate nopo nga minanahak kosiwatan kumaa Schuck do monuridong pos dagang montok mongonituhun pamaragangan tuai id disan koibutan kotonobon, soira Schuck nopo nga kabaas do gumawo miampai olingas, amu kinitindapuan do nunu nopo pongantahan Sepanyol.[63] Iyalo nopo nga minopoilantur ginawo diti gisom tana diti nopo nga nipatahak nogi kumaa Overbeck, miampai Sultan nopo nga nakaanu pambayaran monikid toun $5,000, maya piobrosan i niosul ontok toun 1878.[51]
Kalapas do siri pongolihan hak, Overbeck nopo nga minonolua do papadagang kinoyonon dii kumaa Koponoguan Jerman, Austria-Hungary om Koponoguan Itali nga oinsanan dolo nopo nga minogingkur do boros dau.[61] Overbeck kalapas dii nopo nga miniadang miampai Dent kiobpinai mantad British (Alfred Dent om Edward Dent) montok sokodung kousinan do popoburu tana dii, miampai kompani Dent nopo nga minonongkiwal dau do oinsanan moomomoli nopo nga masi do kigoos do sokodung militer om diplomatik British.[61] Overbeck nopo nga minomorina do piadang diti, lobi po soira do haro piobrosan suai mantad Sultan Sulu, i soboogian mantad kinoyonon dau id Sulu Archipelago nopo nga kinitindapuan di Sepanyol.[61] Nga, Overbeck nopo nga minonandak ontok toun 1879 om hak piobrosan dau nopo nga nipatahak kumaa Alfred Dent, i minuridong do North Borneo Provisional Association Ltd ontok toun 1881 montok mongonituhun kinoyonon dii.[64][65][66] Ontok toun kalapas dii, Kudat nopo nga nosiliu do ibu kota, nga tu sabaagi asis sangod pangarangau rahat, ibu kota nopo nga niali kumaa Sandakan ontok toun 1884.[24] Montok mongontok kobolingkaangan suai, porinta United Kingdom, Sepanyol om Jerman nopo nga nio usul o Madrid Protocol of 1885, i minonimporok do kedaulatan Raja Sepanyol id liau Sulu Archipelago sabaagi pambalasan do minonandak oinsanan pongunsuban Sepanyol id koibutan Borneo.[67] Korikoton do kompani nopo nga minongoit do kinoburuan kumaa mogigion id koibutan Borneo, miampai kompani nopo nga mangunsub do mamasok mamasok do papadalan koubasanan gaya puru dolo, nga pinaharo do kooturan sangod monongkiwal misangod, pisangadan tinaru, pamaragangan tulun, om pangarangau rahat.[68][69] Borneo Koibutan kalapas dii nopo nga nosiliu do negeri naungan United Kingdom ontok toun 1888 sundung do haro pioboroson monongkiwal mantad toun 1894 gisom 1900 di Mat Salleh om Antanum ontok toun 1915.[37][69]
Sangod Pomogunan Ko-duo
[simbanai | simbanai toud]Tinimungan soudor Jipun nopo nga tuminindapou id Labuan ontok 3 Milatok 1942,[70] ontok timpu Sangod Pomogunan Ko-duo, om kalapas dii nopo nga minongarangau oinsanan koibutan Borneo.[37] Mantad toun 1942 gisom 1945, tinimungan Jipun nopo nga minonituhun Borneo Koibutan, miampai kogumuan soboogian pulau suai, sabaagi soboogian mantad Koponoguan Jipun. Puru British nopo nga minononggo do kinorikoton Jipun id kinoyonon diti nopo nga tu haro kousinan politik om kinalabo tana, lobi ko mantad kousinan ekonomi.[71] Puru British om mamasok mamasok di tuminatap id dii nopo nga pinilit do mumboyo om monahan do kowoyo-woyoon di tongo-araat mantad Jipun.[72] Kinonituhuan diti nopo nga minongunsub do ogumu tulun mantad kakadaian disan rahat do minalis kumaa id suang puru, tu minoliod mantad Jipun om mogihum taakanon.[73] Tulun Malayu nopo nga kinituhuan do lobi opian di Jipun, sundung do haro nogi mantad dolo i nokokinonggo do araat, soira tinimungan suai miagal do tulun Sina om tinaru mamasok nopo nga nioaraat miampai lobi opian.[74] Tulun Sina nopo nga koumau no monongkiwal do kinonituhuan Jipun, lobi po soira haro Sangod Sina-Jipun Ko-duo id liau pogun Sina.[75] Tulun Sina mamasok nopo nga minuridong do piadang monongkiwal, i ointutunan sabaagi Kinabalu Guerillas, i nimburuan di Albert Kwok, miampai sokodung oinggat mantad mogisuusuai tinaru id koibutan Borneo miagal do tulun Dusun, Murut, Suluk om Illanun. Piadang diti nopo nga nisokodung nogi di Mustapha Harun.[76] Kwok miampai ogumu suai i nioadang nopo nga niohukum mati kalapas do Jipun nokoimagon do minopiiso o piadang diti id Jesselton Revolt.[73][77]
Sabaagi soboogian mantad kempen Borneo montok nanganu kawagu o liau tana dii, tinimungan Bersekutu nopo nga minonolob do tongo-bom kumaa kogumuan kakadaian agayo id siriba kosopuan Jipun, miampai nokoinsasapak o Sandakan gisom nosiliu do tana. Tinimungan Jipun nopo nga minonuridong do kinoyonon nipisina sangod di araat kopio i ointutunan sabaagi Kem Sandakan.[78] Kogumuan do sipisina sangod (POW) nopo nga soudor British om Australia i nokoindapu kalapas do kinalapan do Melaya om Singapura.[79][80] Sipisina nopo nga nokosolowot do kowoyo-woyoon di amu otopot sabaagi tulun, om id pialatan do pamboman tinimungan Bersekutu di amu piniiso, Jipun nopo nga minonolua dolo do mamanau pamanahon gisom id Ranau, kinituong soginayo 260 kilometres (160 mi), id suang do kinoyonon i ointutunan sabaagi Pamanahon Kinapatayan Sandakan.[81] Ginumu sipisina nopo nga nokurangi gisom 2,345, soira ogumu mantad dolo nopo nga napatai id ralan maya do friendly fire toi ko' maya do Jipun sondii. Onom no mantad do ratusan soudor Australia i nakaanu do nakaguli gisom do naawi o sangod dii.[82] Suai ko dii, mantad oinsanan 17,488 tulun laku Jawa i nioit di Jipun ontok timpu kinonituhuan dii, 1,500 no i nakaanu do nakaguli lobi po tu nokoindapu do nansampit, kowoyo-woyoon laku di asis om pangarangau di araat.[73] Ontok Mansak 1945, tinimungan Australia nopo nga minonuridong do Operation Agas montok mongobi do habar id kinoyonon dii om monuridong do sangod gerila monongkiwal Jipun.[83] Australian Imperial Forces nopo nga nokoimagon do Sangod Borneo Koibutan ontok 10 Mahas 1945.[84][85] Soudor Jipun i asis po nopo nga minonandak ontok 2 Manom 1945, kalapas do pamboman atom id Hiroshima om Nagasaki.[86]
Koloni Mahkota British
[simbanai | simbanai toud]Kalapas do minonandak o Jipun, Borneo Koibutan nopo nga nionituhun di Pentadbiran Tentera British om ontok 15 Mite 1946 nosiliu do Koloni Mahkota British.[37][87] Koloni Mahkota Labuan nopo nga nianu do sumuang id koloni wagu diti. Ontok karamayan dii, koduo-duo pongulon Union Jack om Bondira Republik Sina nopo nga nipa-kakada mantad rurumaon Jesselton Survey Hall i koumau po kitoru sangod.[87] Tulun Sina nopo nga nisowoli di Philip Lee, songulun puru piadang monongkiwal Jipun i ontok do kolimpupuson nopo nga monokodung do pongolihan kuasa kumaa koloni Mahkota dii.[87] Iyalo nopo nga minoboros: "Paharoon no do raa dolo diti sabaagi dandi do nunu i masi dati do dadi—rakyat di lobi opian kumaa Majestic Baginda."[87]
Tu haro kinunsuman di agayo kopio id Sandakan ontok timpu sangod, Jesselton nopo nga nipili montok monowoli do ibu kota soira do Mahkota British poindait do mamarintah Borneo Koibutan gisom toun 1963. Porinta koloni Mahkota nopo nga minuridong do mogisuusuai jabatan montok mongobi do kosinggawaan mogigion dolo om montok popoburu kawagu ekonomi Borneo Koibutan kalapas do sangod dii.[88] Soira Filipina nakaanu mamasok ontok toun 1946, turu mantad Pulau Penyu i id siriba kosopuan British (kaampai no Cagayan de Tawi-Tawi om Mangsee Islands) id disan koibutan Borneo nopo nga nipatahak kumaa Filipina soira nioboros do porinta koloni Amerika om British.[89][90]
Malaysia
[simbanai | simbanai toud]
Ontok 31 Magus 1963, Borneo Koibutan nakaanu porinta sondii.[91][92][93][94] Komisyen Cobbold nopo nga kinalabo ontok toun 1962, montok moningkayap do mamasok Sabah om Sarawak nopo nga monokodung do piobrosan persekutuan wagu i ointutunan sabaagi Malaysia, om nokoindapu do piobrosan di nopo nga nisokodung do kogumuan mamasok.[95] Kogumuan lundu tinaru mamasok id Sabah, miagal do Mustapha Harun i monowoli mamasok Muslim, Donald Stephens i monowoli mamasok amu-Muslim, om Khoo Siak Chew i monowoli tulun Sina, nopo nga monokodung do piobrosan dii.[76][96][97] Kalapas do piobrosan i nokohulit id suang Piobrosan Malaysia om Piobrosan 20 Perkara, ontok 16 Manom 1963 Borneo Koibutan (sabaagi Sabah) nopo nga niiso miampai Malaya, Sarawak om Singapura, montok monuridong Malaysia i mamasok.[98][99]
Gayang Malaysia
[simbanai | simbanai toud]Pogulu nianu o Malaysia gisom toun 1966, Indonesia nopo nga minoguno do kopolosian di amu osonong kumaa Malaya i nisokodung di British, i minononituhun do Konfrontasi Indonesia–Malaysia soira do Malaysia nokoimagon.[100] Sangod diti nopo nga nokoimagon mantad nunu i kinituhuan di Presiden Indonesia Sukarno sabaagi pinalabang kosopuan British id kinoyonon diti om ginawo dau montok mongobi oinsanan Borneo id siriba do konsep Indonesia Raya.[101] Id timpu dii nogi, Filipina, nokoimagon miampai Presiden Diosdado Macapagal ontok 22 Mahas 1962, nopo nga minogunsub do Sabah maya mamasok mantad Sultanate Sulu.[102][103] Macapagal nopo nga minononggo do Sabah sabaagi doun Sultanate Sulu, om minononggo do piobrosan Sabah, Sarawak om Brunei suang Federation of Malaysia sabaagi "pangarangau do mamilit kuasa Malaya kumaa pogun-pogun diti".[102]
Kalapas do Malaysia nokoimagon miampai osonong, Donald Stephens nopo nga nosiliu do Ketua Menteri Sabah di kumoiso. Yang di-Pertua Negara (i nisinowolihan o ngaran sabaagi Yang di-Pertua Negeri ontok 1976) di kumoiso nopo nga i Mustapha Harun.[104] Lundu-lundu id Sabah nopo nga minogunsub do kosinggawaan ugama dolo masi do nio-onituhun, oinsanan tana id kinoyonon dii masi do id siriba kuasa porinta pogun, om koubasanan tinaru mamasok masi do nio-onituhun di porinta persekutuan; miampai dandi do rakyat Sabah nopo nga manahak do kosinggawaan dolo kumaa porinta persekutuan Malaysia. Iso Watu Sumpah nopo nga nio-usik di Donald Stephens ontok 31 Magus 1964 id Keningau sabaagi pongingatan do dandi om piobrosan montok toun-toun masi do rimbatson.[105] Sabah nopo nga minanindapou pomilihan pogun di kumoiso ontok toun 1967.[106] Ontok toun dii nogi, ngaran ibu kota pogun nopo nga nio-sinowolihan mantad "Jesselton" kumaa "Kota Kinabalu".[107]
Double Six Tragedy
[simbanai | simbanai toud]Iso kinatunggan kapal tulud ontok 6 Mahas 1976 nopo nga minamatay di Stephens miampai apat suai menteri kabinet pogun.[108] Ontok 14 Mahas 1976, porinta pogun Sabah i nimburuan di Ketua Menteri wagu, Harris Salleh nopo nga niosul o piobrosan miampai Petronas, kompani tana om gas doun porinta persekutuan, i manahak hak montok mangasil om mangunsub kousinan mantad petroleum i nio-indapu id rahat Sabah miampai pambalasan 5% kousinan monikid toun sabaagi royalti tumanud do Akta Kemajuan Petroleum 1974.[109] Porinta pogun Sabah nopo nga minanahak Labuan kumaa porinta persekutuan Malaysia, om Labuan nopo nga nosiliu do Wilayah Persekutuan ontok 16 Ngiop 1984.[110] Ontok toun 2000, ibu kota pogun Kota Kinabalu nopo nga nio-onituhun sabaagi bandaraya, i poposiliu dau sabaagi bandaraya ko-6 id Malaysia om bandaraya di kumoiso id pogun diti.[111] Pogulu do haro kobolingkaangan tana pialatan Indonesia om Malaysia mantad toun 1969 kokomoi duo pulau Ligitan om Sipadan id Rahat Celebes, International Court of Justice (ICJ) nopo nga minanahak kooturan kolimpupuson montok manahak koduo-duo pulau dii kumaa Malaysia ontok toun 2002 tumanud do "kinonituhuan di nokoimagon".[112][113]
Lahad Datu 2013
[simbanai | simbanai toud]Ontok Mansak 2013, Wataso Lahad Datu id Sabah nopo nga kinitindapuan do tulun-tulun i tumanud di Jamalul Kiram III, songulun i minononituhun sondii sabaagi Sultan Sulu. Sabaagi pambalasan, tinimungan militer Malaysia nopo nga nipasobog kumaa kinoyonon dii, i minongoit do 72 kinapatayan (56 puru sangod Sultanate, siam puru kosinggawaan Malaysia, om onom tulun mamasok). Kalapas do naawi o tinimungan sangod dii, Eastern Sabah Security Command (ESSCOM) nopo nga kinalabo.[114][115][116]
Siasat (Politics)
[simbanai | simbanai toud]Porinta
[simbanai | simbanai toud]
Sabah (miampai Sarawak) kigoos do autonomi di lobi akawas id suang pentadbiran, imigresen, om oisaman (judiciary) i popisuai do pogun diti mantad pogun-pogun id Semenanjung Malaysia. Yang di-Pertua Negeri nopo nga ulu pogun sundung tu tonggongon dau nopo nga lobi kumaa seremonial.[117] Id siriba dau nopo nga Dewan Undangan Negeri om kabinet negeri.[5][117] Boyoon Montiri nopo nga ulu porinta om nogi boyoon montok kabinet negeri.[117] Porintah diti tumanud do Westminster system id nombo Boyoon Montiri nopo nga nio-onituhun tumanud do koinawaan dau do monondig do sokodung majoriti id dewan undangan negeri.[5][118] Soira kousinan mamasok nopo nga nio-onituhun do porinta negeri tu tadau pialaan mamasok nopo nga nio-tonggoron do porinta persekutuan. Ponguhudan kokomoi pialaan negeri nopo nga id siriba kuasa persekutuan.[5] Dewan diti nopo nga miongon id Kota Kinabalu. Puru dewan undangan negeri nopo nga nio-pili mantad 73 kinoyonon pialaan (constituencies) i nio-onituhun do Suruhanjaya Pilihan Raya Malaysia.[119] Pialaan tagayo (general election) montok dewan undangan negeri nopo nga nio-imagon tikid limo toun. Sabah nogi nopo nga kigoos do 25 puru id Parlimen Malaysia.
Pogulu nokoimagon o Malaysia ontok toun 1963, porinta sementara North Borneo nopo nga kigoos do monuul do Puranas 20 Titik kumaa porinta Malaya sabaagi syarat pogulu North Borneo mansawo do federasi. Kalapas dii, dewan undangan North Borneo nopo nga mansawo do Malaysia miampai syarat hak-hak North Borneo nopo nga nio-tomod. North Borneo nopo nga mansawo do Malaysia sabaagi pogun autonomi miampai undang-undang autonomi id suang imigresen om Native Customary Rights (NCR), om ngaran wilayah diti nopo nga nio-onituhun sabaagi "Sabah". Sundung tu do yalo, id siriba pentadbiran United Sabah National Organisation (USNO) i boyoon do Mustapha Harun, autonomi diti nopo nga nokoirak-irak tu koinawaan persekutuan. Haro nogi kowoyowoyon id pialatan tulun Sabah dot USNO om UMNO nopo nga kigoos do mansawo montok papasuang do tulun nokoongkos mantad kabaatan Filipina om Indonesia montok sumiliu puru pialaan (voters).[120] Kowoyowoyon diti nopo nga nio-onituhun nogi ontok pentadbiran Sabah People's United Front (BERJAYA) i boyoon do Harris Salleh miampai 73,000 pelarian Filipina nio-daftar.[121] Suai ko' dii, kointutunan pulau Labuan kumaa porinta persekutuan om kousinan petroleum i au pointulid nopo nga poposiliu do kowoyowoyon anti-persekutuan om pialatan nopo nga kigoos do monuul montok kosuayan mantad federasi.[73]

Gisom pialaan tagayo 2008, Sabah miampai Kelantan om Terengganu nopo nga tolu pogun id Malaysia i kigoos do nio-boyoon do parti pembangkang. Id siriba do Joseph Pairin Kitingan, PBS nopo nga nokosiliu porinta negeri kalapas nakangaran do pialaan negeri 1985 gisom toun 1994. Ontok pialaan negeri 1994, sundung tu PBS nakangaran, haro pialatan puru PBS i mansawo do BN i poposiliu do BN sabaagi majoriti om nakasuang do porinta negeri.[122] Iso kowoyowoyon unik id siasat Sabah nopo nga polisi "rotation" (pogulian) boyoon montiri tikid duo toun i nio-onituhun do Mahathir Mohamad ontok 1994, montok monondig do tikid tinaru tagayo kigoos do timpu mamarinta pogun.[123] Sundung tu dii, sistem diti nopo nga nio-tonggoron tu au oulud montok kapamansayan ralan tadau di anaru.[124]
Ontok pialaan tagayo 2018, Shafie Apdal miampai Sabah Heritage Party (WARISAN) nopo nga mansawo do DAP om PKR. Ontok 12 Mikat 2018, koisaan WARISAN, DAP om PKR nopo nga nokoimagon sabaagi porinta majoriti.[125] Id suang ramai Tadau Malaysia 2018, boyoon montiri Mahathir nopo nga monuul montok popoguli do status Sabah om Sarawak sabaagi mansawo di pointulid (equal partner) tumanud do Malaysia Agreement.[126][127] Ontok toun 2021, pindaan perlembagaan nopo nga nio-pasuan do Parlimen Malaysia montok popoingkat do kuasa Sabah om Sarawak.[128]
Boogian Pentadbiran
[simbanai | simbanai toud]Sabah nopo nga kigoos do limo boogian pentadbiran (divisions), i nio-boogi kumaa 30 watak (districts). Montok tikid watak, porinta negeri nopo nga monituhun do ulu kampung (ketua kampung). Boogian pentadbiran diti nopo nga nio-pusoko mantad timpu British.[129] Ontok timpu British, songulun Resident nopo nga nio-onituhun montok mamarinta tikid boogian om kigoos do istana sondii.[130] Tonggongon Resident diti nopo nga nio-tonggoron om nio-olou do ulu watas (district officers) soira North Borneo mansawo do Malaysia.
| Boogian | Watas | Kecamatan | Kinoyonon (km2) | Mogihon (2010)[131] | |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Boogian Pantai Barat | Kota Kinabalu | 7,588 | 1,067,589 | |
| Penampang | |||||
| Putatan | |||||
| Papar | |||||
| Tuaran | Tamparuli | ||||
| Kiulu | |||||
| Kota Belud | |||||
| Ranau | |||||
| 2 | Boogian Pedalaman | Beaufort | 18,298 | 424,534 | |
| Kuala Penyu | Menumbok | ||||
| Sipitang | Long Pasia | ||||
| Tambunan | |||||
| Keningau | |||||
| Tenom | Kemabong | ||||
| Nabawan | Pagalungan | ||||
| Membakut | |||||
| Sook | |||||
| 3 | Boogian Kudat | Kudat | Banggi | 4,623 | 192,457 |
| Matunggong | |||||
| Pitas | |||||
| Kota Marudu | |||||
| 4 | Boogian Sandakan | Sandakan | 28,205 | 702,207 | |
| Beluran | |||||
| Telupid | |||||
| Tongod | |||||
| Kinabatangan | |||||
| Paitan | |||||
| 5 | Boogian Tawau | Tawau | 14,905 | 819,955 | |
| Kalabakan | |||||
| Semporna | |||||
| Kunak | |||||
| Lahad Datu | Tungku | ||||
Sidtana' (geography)
[simbanai | simbanai toud]
Ginanit liau tana Sabah nopo nga kinituong do 73,904 square kilometres (28,534 sq mi)[134] i nilingkuman do Rahat Sina Kotonobon id ponong kotonobon, Rahat Sulu id koibutan kotonobon om Rahat Celebes id kabaatan kotonobon.[2] Sabah nopo nga kigoos sogunuman 1,743 kilometres (1,083 mi) disan rahat, soira 295.5 kilometres (183.6 mi) nopo nga nokoumau no do norumbak.[135] Tu disan rahat Sabah nopo nga sumuang id tolu rahat, pogun diti nakaanu do kounalaon rahat i oinggat kopio.[136] Ontok toun 1961, Sabah kaampai no sombol dau Sarawak, i nionituhun id suang International Maritime Organization (IMO) maya kosobogian United Kingdom, nosiliu do puru piadang IMO.[137] Zon ekonomi eksklusif (EEZ) dau nopo nga lobi agayo ponong Rahat Sina Kotonobon om Rahat Celebes lobi ko id Rahat Sulu.[138]
Disan rahat pogun diti nopo nga nilingkuman do puru bakau om nipah. Puru bakau nopo nga kigoos sogunuman 331,325 hektar mantad tana pogun om poposiliu 57% mantad ginumu puru bakau id suang pogun diti.[138] Koduo-duo kinoyonon disan rahat id kotonobon om kosilahon nopo nga lobi nipimpin di kotogisan tana sasad, soira id kinoyonon i nionituhun nopo nga tana sasad i nio-pulu miampai pugas.[139] Kinoyonon id koibutan Tanjung Simpang Mengayau nopo nga kigoos do jenis kotogisan liau.[140] Kinoyonon id disan kotonobon nopo nga kigoos do tana wonod waig oomis i agayo, miampai Semenanjung Klias kigoos do wonod waig rahat i oinggat[141] om pusat wonod i ointutunan sabaagi Kota Kinabalu Wetland Centre i nio-onituhun sabaagi Ramsar site ontok toun 2016.[142]
Boogian kotonobon Sabah nopo nga lobi kinitindapuan do tongo-nulu, kaampai no tolu timpak i lobi akawas. Banjaran nulu di oponsol nopo nga Banjaran Crocker miampai tongo-nulu i kinituong kinakawasan mantad 1,000 meter gisom 4,000 meter. Sombol di Banjaran Crocker nopo nga Banjaran Trus Madi miampai Nulu Trus Madi, i kigoos kinakawasan 2,642 meter.[143] Timpak di lobi akawas kopio nopo nga Nulu Kinabalu, i kigoos kinakawasan sogunuman 4,095 meter.[144] Nulu diti nopo nga iso mantad timpak di lobi akawas id pialatan do Himalayas om New Guinea.[145] Soira poingion amu osodu mantad Nulu Kinabalu nopo nga Nulu Tambuyukon, i kigoos kinakawasan 2,579 meter.[146]
Tongo-nulu om tongo-pinit diti nopo nga niodalan do mogisuusuai liau bawang om id suang kogumuan kowoyo-woyoon nopo nga nilingkuman do puru talun di oinggat. Haro banjaran pinit i lobi osiba i sumuang id disan kotonobon, tana rata kabaatan, om boogian suang toi ko' lotud Sabah. Boogian lotud om kosilahon Sabah nopo nga lobi nipimpin di banjaran nulu i osiba om tana rata miampai tongo-pinit i amu piniiso. Id disan kosilahon poingion o Bawang Kinabatangan, i sabaagi bawang ko-duo di lobi anandau id Malaysia kalapas do Bawang Rajang id Sarawak miampai kinanandauan 560 kilometer.[147] Bawang diti nopo nga nokoimagon mantad banjaran kotonobon om mamanau maya boogian lotud gisom id disan kosilahon sumuang id Rahat Sulu. Bawang-bawang oponsol suai nopo nga kaampai no Bawang Kalabakan, Bawang Kolopis, Bawang Liwagu, Bawang Padas, Bawang Paitan, Bawang Segama om Bawang Sugut, miampai Bawang Babagon, Bawang Bengkoka, Bawang Kadamaian, Bawang Kalumpang, Bawang Kiulu, Bawang Mawao, Bawang Membakut, Bawang Mesapol, Bawang Nabawan, Bawang Papar, Bawang Pensiangan, Bawang Tamparuli om Bawang Wario.[148]
Tana Sabah nopo nga poingion id kinoyonon geografi tropika miampai klimat khatulistiwa. Pogun diti nokoimagon do duo timpu monsun nopo nga monsun koibutan kosilahon om monsun kabaatan kotonobon. Monsun koibutan kosilahon nopo nga mamanau mantad wulan Milau gisom Gomot miampai duso di agayo, soira monsun kabaatan kotonobon nopo nga mantad Mikat gisom Manom miampai duso di lobi osiba.[148] Haro nogi duo timpu pialatan monsun mantad Ngiop gisom Mikat om Manom gisom Gumas. Kinakawasan liau liau koruol nopo nga pialatan 27 °C (81 °F) gisom 34 °C (93 °F), miampai ginumu duso mantad 1,800 milimeter gisom 4,000 milimeter.[148] Kinoyonon disan rahat asis do nokoimagon do sangod duso di agayo tu pogun diti nopo nga poingion id kabaatan mantad jaluran taufan.[148] Tu kinoyonon dau nopo nga osodu kopio mantad jaluran taufan, Sabah nopo nga nokoumau do sangod taufan di lobi raat ointutunan sabaagi Ribut Tropika Greg ontok 25 Momuhau 1996.[149] Sangod dii nopo nga minamatay do lobi 100 tulun, miampai 200–300 tulun noliu, om 3,000–4,000 tulun nawaan do rurumaon.[150][151] Tu Sabah nogi nopo nga poingion id suang Plat Sunda miampai nipisituhun do Plat Australia om Plat Filipina, pogun diti nopo nga asis do nokoimagon do tanog soira pogun diti sondii nokoumau do tolu tanog di agayo mantad toun 1923, miampai tanog toun 2015 sabaagi di lobi wagu om agayo.[152] Banjaran Crocker miampai Nulu Kinabalu nopo nga nionituhun mantad timpu Miocene tanga kalapas nio-akawas do Sabah Orogeny maya nipisituhun.[153] Haro nogi salji id hiti ontok toun 1975 om 1993.[154]
- Kinoyonon id Sabah
- Timpak Kabaatan, Nulu Kinabalu
- Kopointalangan rahat id Wataso Lahad Datu
- Liau Bawang Padas
- Tanjung koibutan Borneo id Tanjung Simpang Mengayau i sumuang id Rahat Sina Kotonobon om Rahat Sulu.
- Banjaran Crocker, banjaran nulu di oponsol id Sabah, boogian mantad Taman Negara Banjaran Crocker.
Biodiversiti
[simbanai | simbanai toud]
Semenanjung Semporna id disan koibutan kosilahon Sabah nopo nga ointutunan sabaagi kinoyonon di oinggat kounalaon biodiversiti rahat id suang Coral Triangle.[155]
Talun id Sabah nopo nga kigoos do mogisuusuai tinaru susumuni om boros-boros. Kogumuan biodiversiti Sabah nopo nga poingion id kinoyonon simpanan talun, i poposiliu liau tanga mantad ginumu liau tana sogunuman 7.34 riong hektar.[156] Simpanan talun diti nopo nga boogian mantad 20 riong hektar talun tropika khatulistiwa i nio-tandan id siriba "Heart of Borneo".[156] Talun-talun i nilingkuman do liau bawang Bawang Kinabatangan nopo nga tana rata duso di lobi agayo i nilingkuman do talun id Malaysia.[157] Taman Negara Banjaran Crocker nopo nga taman negara di lobi agayo id pogun diti, i kinituong kousinan 139,919 hektar. Kogumuan kinoyonon taman diti nopo nga nilingkuman do talun di oinggat om oponsol sabaagi kinoyonon panamangan waig miampai ulu bawang i sumuang id lima bawang oponsol id disan kotonobon.[158] Taman Negara Kinabalu nopo nga nio-onituhun sabaagi World Heritage Site di UNESCO ontok toun 2000 tu kounalaon mogisuusuai susumuni miampai kowoyo-woyoon geologi, topografi om klimat di mamasok.[159] Taman diti nopo nga kigoos do lobi 4,500 tinaru flora om fauna, kaampai no 326 boros-boros om sogunuman 100 tinaru mamalia miampai lobi 110 tinaru tusing tana.[160]

Pulau Tiga nopo nga nionituhun mantad dous liau nulu pugas ontok toun 1897. Pulau diti mamasok no sabaagi boogian mantad Taman Negara Pulau Tiga miampai pulau Kalampunian Besar om Kalampunian Damit sabaagi kinoyonon kousinan tulud tumanud,[161] miampai kousinan modsu pugas.[162] Taman Negara Tunku Abdul Rahman nopo nga tinimungan lima pulau i kaampai no Gaya, Manukan, Mamutik, Sapi om Sulug. Pulau-pulau diti nio-tuhuan sabaagi nokoumau piniiso miampai Banjaran Crocker soira do liau waig rahat nokoakawas mantad timpu sangod ais di ko-uulit.[163] Taman Laut Tun Mustapha nopo nga taman laut di lobi agayo i poingion id koibutan Sabah. Taman diti kigoos do tolu pulau oponsol nopo nga Banggi, Balambangan om Malawali.[164] Taman laut suai nopo nga Taman Laut Tun Sakaran i poingion id kabaatan kosilahon Sabah. Taman diti kigoos do pulau Bodgaya, Boheydulang, Sabangkat om Salakan miampai tana sasad cay Maiga, Mantabuan om Sibuan. Bodgaya nopo nga nio-onituhun sabaagi simpanan talun, soira Boheydulang sabaagi panamangan boros-boros.[165]
Taman Negara Pinit Tawau nopo nga kinalabo sabaagi kinoyonon panamangan waig mamasok. Taman diti kigoos do kowoyo-woyoon geografi nulu pugas i ruggak kaampai no waig lopor om tongo-wasai di oinggat. Poingion sombol di Pulau Penyu Filipina nopo nga Taman Negara Pulau-Pulau Penyu, i kigoos do tolu pulau nopo nga Selingaan, Bakkungan Kechil om Gulisaan i ointutunan sabaagi kinoyonon do pounituhun penyu otomou om penyu sisik.[166] Kinoyonon suai di oponsol montok boros-boros id Sabah nopo nga kaampai no Liau Maliau, Liau Danum, Tabin, Imbak Canyon om Sepilok. Kinoyonon diti nopo nga nio-onituhun sabaagi taman negara, simpanan boros-boros, simpanan talun dous, toi ko' simpanan talun panamangan. Id soliwan disan rahat Sabah, poingion o pialatan pulau i oinggat do karang miagal do Ligitan, Sipadan, Selingaan, Tiga om Pulau Layang-Layang. Pulau-pulau oponsol suai nopo nga kaampai no Pulau Jambongan, Pulau Timbun Mata, Pulau Bum Bum om Pulau Sebatik i nio-baagi. Porinta pogun Sabah nopo nga minonoluk do pialatan kooturan montok manamong talun om boros-boros mamasok i orumbak id siriba Animals Ordinance 1962,[167] Forest Enactment 1968[168] om Wildlife Conservation Enactment 1997.[169] Id siriba Enakmen Konservasi Boros-Boros, isai-isai i mamanau mongasu id suang tana panamangan nopo nga kigoos do hukuman kofolutan lima toun om danda RM50,000.[169] Porinta pogun nogi nopo nga kigoos do dandi montok popoimagon do pangasuon tumanud timpu sabaagi boogian mantad kousinan panamangan montok mongilag do kinatagakan boros-boros mamasok soira masi do nio-onituhun o koubasanan pangasuon tinaru mamasok.[170]
Kobolingkaangan Konservasi
[simbanai | simbanai toud]
Mantad timpu kalapas Sangod Pogun Ko-duo i nio-indapu do kayu tumanud kousinan mantad pogun-pogun industri, talun-talun id Sabah nopo nga nokoumau do norumbak maya kalabai kayu di amu nio-onituhun om kosinowolihan tana talun Sabah kumaa koburuon tana parai.[172] Mantad toun 1970, boogian kitalunan nopo nga minanahak do lobi 50% mantad kousinan pogun, soira id suang ponolukan ontok 1997 popointalang do pogun diti nopo nga dous no naawi oinsanan talun dous id soliwan kinoyonon panamangan.[171] Porinta pogun nopo nga kigoos do dandi montok masi do nio-onituhun o biodiversiti pogun soira masi do popointalang do kousinan pogun masi do moidu.[173] Soira id timpu dii nogi, porinta nopo nga nokoimagon do kobolingkaangan di agayo montok mongituhun do kanto-kanto dii mialatan do haro kooturan montok mongilag dau.[174] Kousinan montok koburuon om kogunoon oponsol nogi nopo nga nosiliu do kobolingkaangan soira manamong do koinawaan mamasok.[175] Kousinan mongonituhun tana nopo nga minanahak do liau waig bawang, kolam, om wonod i nokoumau do raat maya pangasung logam raat. Iso laporan koinawaan ontok 1994 popointalang do haro logam raat id Bawang Damit/Tuaran i lobi ko kanto waig di osonong montok gunoon. Waig id Bawang Liwagu nogi nopo nga nio-onituhun do haro logam raat i nio-tuhuan mantad do Liau Mamut.[176] Talun i nosulung nogi nopo nga nosiliu do kobolingkaangan di lobi wagu tu timpu marau om tapui i nio-usik do mamasok toi ko' tulun i amu kigoos do tonggungan miagal di nokoimagon ontok talun nosulung toun 2016, soira noriong hektar simpanan talun id Binsuluk id disan kotonobon Sabah nopo nga natagak.[177]

Kalabai ikan maya tongo-bom i amu nio-onituhun nopo nga minonirumbak do kogumuan karang om minanirumbak do asil kousinan rahat id pogun diti.[178][179] Suai ko' ii, kalabai tana sasad om pugas bawang i amu nio-onituhun id bawang Padas, Papar om Tuaran nopo nga nosiliu do kobolingkaangan di lobi wagu miampai pangasuon boros-boros om asil rahat i amu nio-onituhun.[176] Tu norumbak o talun di agayo miampai pangasuon boros-boros om asil rahat, badak Sumbu Sumatera nopo nga nio-onituhun sabaagi di natagak no ontok toun 2015.[180] Pialatan tinaru suai i orumbak o kanto masi nopo nga kaampai no tembadau,[181] bakas,[182] tugau, dugong, gajah, buaya, penyu otomou, penyu sisik, kawas, tanggalong,[183] kara bakas, hiu bawang,[184] pari, payau, hiu om boruang.[182][185] Sundung tu mamasok nogi nopo nga mampat id suang pangasuon, mamanau yolo mongasu tumanud do korohian ginawo om koubasanan mamasok, om id suang kanto di osiba, i poposiliu pisuayan mialatan do pangasu mamasok om pangasu i amu nio-onituhun.[186] Koubasanan mamasok i ointutunan kopio, miagal do "maganu totuo" toi ko' "montok kosukopan", "tuwa di powigian", "managal" toi ko' "tagal" om "meminting", nopo nga minonulung montok manamong kounalaon mamasok om mongilag do kinatagakan dau.[187]
Koubasanan (Culture)
[simbanai | simbanai toud]
Koubasanan id Sabah nopo nga mogisuusuai tumanud koinawaan tinaru mamasok di mogisuusuai.[188] Id disan rahat, koubasanan Sabah nopo nga kigoos do nio-onituhun do Melayu Brunei om Bajau Disan Kotonobon, soira id disan kosilahon nopo nga nio-onituhun do Bajau Disan Kosilahon, Bugis, om Suluk miampai ugama Islam sabaagi boogian oponsol id suang koposion diyolo.[189][190] Ugama Kristian nopo nga poposiliu boogian oponsol kumaa koubasanan tinaru mamasok id boogian suang koposion tikid tadau miagal do tinaru Kadazan-Dusun, Lundayeh, Murut om Rungus, suai ko' koubasanan diyolo i mamasok miagal do Animisme om Paganisme.[189] Sundung tu miagal dii, koubasanan tinaru mamasok nopo nga orumbak o kanto masi tu haro kosinowolihan koubasanan (asimilasi) mantad Semenanjung kumaa id pogun diti. "Penulukan Melayu" i lobi "controversial" nopo nga nokoimagon id pogun diti mantad di tinimungan politik mantad Malaya minonuluk do Porinta Sabah.[191]
Mogigion Sabah nopo nga soginumu do 33 tinimungan momogun ii milumaag id suang lobi 50 boros om 80 kawos tinaru. Kadazandusun nopo nga tinimungan tinaru di taagayo id Sabah ii mongoyuan (momontuk) gisom do 30 piatus mantad do ginumu mogigion do poimponu. Tadau Kaamatan nopo nga taandakon ontok 30 om 31 Mikat tikid toun montok mamantang do Sunduan Wagas (Bambarayon) om monongkotoluod kumaa kinorohingan montok totus dii. Sama nogi nga ointutunan sabaagi do "Koboi Timur" om Murut nopo nga tulun sokid om tonggorib ontok di gulu po sabaagi do tinimungan tinaru koduo om kotolu tagayo id Sabah. Ranzat suai nga kiwaa nogi sabaagi ranzat sandad miagal ko Bisaya, Tabung (Borunai), Bugis, Kadayan, Lotud, Lundayeh, Rungus, Suluk, Minokok, Bonggi, Ida'an om suusuai po. Suai ko ii, tulun Sina nogi nga kohompit nogi id suang tinimungan gulu montok di mogigion okon sandad.
Haro nogi pialatan kampung koubasanan i popointalang do koubasanan tinaru mamasok Sabah miagal do Borneo Cultural Village,[192] Mari Mari Cultural Village,[193] om Monsopiad Heritage Village,[194] soira nokoimagon o kosolimbahan koubasanan id dii. Muzium Sabah kigoos do pialatan tinimungan kito-kiton arkeologi, kousinan loyang om seramik i poposiliu koinawaan koubasanan Sabah, sajara koinawaan, sajara indapu om kousinan Islam miampai dous kabun etnobotani om pusat sains om teknologi.[195] Muzium suai nopo nga kaampai no Muzium Agop Batu Tulug, Rumah Agnes Keith (Newlands), Muzium Komuniti Pogunon, Muzium Warisan Sandakan, Muzium Teck Guan Cocoa om Muzium 3D Wonders.[196][197][198] Haro nogi pialatan gedung sajara British, Jerman om Jipun i masi nio-onituhun miagal do Jam Atkinson, Lampu Rumah Batu Tinagat, Jesselton Hotel, rumbak Kinarut Mansion, gedung Sabah Tourism Board, Jam Tawau miampai pialatan tugu sajara. Kinoyonon kousinan tulud suai i oinggat nopo nga kaampai no Rumah Terbalik om Borneo Ant House.[199][200]
- Rumah koubasanan id Sabah
- Liau rurumaon wagu i masi nio-onituhun
- Rumah tinaru Bajau
- Rumah tinaru Bisaya
- Rumah tinaru Melayu Brunei
- Rumah tanaru (longhouse) tinaru Dusun
- Rumah tinaru Iranun
- Rumah tinaru Lotud
Kousinan om koinawaan kito-kiton
[simbanai | simbanai toud]
Asil kousinan gakod om koubasanan nopo nga boogian mantad kousinan tulud id Sabah. Suai ko' ii, program Sabah Crafts Exotica nopo nga nokoimagon tikid toun mantad toun 2011 id muzium-muzium mamasok di osiba.[201][202] Tumanud pialatan dandi mantad porinta pogun montok popoimagon do mongindapu mamasok montok asil koubasanan, haro sogunuman 526 mongindapu ontok toun 2012 i nokoakawas kumaa 1,483 ontok toun 2013 om 1,702 ontok toun 2014 miampai ginumu indapu mantad RM31 riong kumaa RM56 riong.[203]

Tikid tinaru mamasok id Sabah nopo nga ointutunan miampai kito-kiton muzik koubasanan diyolo,[204] tinaru id disan rahat miagal do Bajau, Melayu Brunei, Bugis, Iranun, Kedayan om Suluk ointutunan miampai gendang, kompang om kulintangan;[205] soira tinaru id suang (interior) miagal do Dusun ointutunan miampai bungkau, sompoton om turali, Lun Bawang/Lun Dayeh miampai bas diyolo, Kadazan miampai tongkungon, Murut miampai tagunggak, om tungku tinaru Rungus miampai sundatang, tontog om turuding;[206][207] suling nopo nga kito-kiton i asis nio-onituhun do oinsanan tinaru id suang miagal do Kadazan-Dusun, Murut, Rungus om Lun Bawang/Lun Dayeh.[208] Tikid tinaru nogi nopo nga ointutunan miampai sayau koubasanan; Kadazan-Dusun ointutunan miampai sayau Sumazau, Murut miampai sayau Magunatip,[209] Rungus miampai sayau Mongigol Sumundai,[207] Lun Bawang/Lun Dayeh miampai sayau Alai Busak Baku, Melayu Brunei miampai sayau Adai-Adai,[210] Bajau Disan Kotonobon miampai sayau Limbai om Kuda Pasu, Bajau Disan Kosilahon om Suluk miampai sayau Pangalay (ointutunan nogi sabaagi Daling-Daling toi ko' Mengalai), Bisaya miampai sayau Liliput om Melayu Cocos miampai sayau Dansa om Nona Mansaya miampai kogumuan sayau suai mantad sub-tinaru suai.[211][212] Suai ko' ii, pogun Sabah nogi nopo nga ointutunan miampai indapu batik sundung tu indapu dii masi osiba ko' indapu id pogun-pogun id disan kosilahon Semenanjung Malaysia.[213] Batik pogun diti nopo nga masi nio-indapu montok sumuang id suang indapu antarabangsa.[214]
Taakanon
[simbanai | simbanai toud]
Taakanon di ointutunan id Sabah nopo nga kaampai no Beaufort mee,[215][216] bosou,[217] hinava,[218] ngiu chap, pinasakan,[219] satay Sipitang,[220][221] Tuaran mee,[216][222] tuhau,[223] nio-kaampai no tuwa bambangan (mangifera pajang) miampai kogumuan suai.[224] Suai ko' ii, Sabah nogi nopo nga kigoos do pialatan taakanon osiba (snacks) miagal do amplang, cincin, lidah, roti kahwin, pinjaram om tart Sandakan.[225] Taakanon manis (dessert) nopo nga kaampai no lamban, nuba tingaa, punjung, sinamu om puding niyu Tuaran.[226] Tikid tinaru kigoos do kowoyo-woyoon taakanon diyolo sondii miampai kowoyo-woyoon mongansak, popoitalang om mamakai taakanon dii. Pialatan syarikat mantad Sabah i popoimagon do asil susu om waig pogun nopo nga miagal do Desa Cattle, Kopi Tenom om Teh Sabah.[227] Tinaru mamasok nogi nopo nga kigoos do pialatan waig di oulun (alcoholic) miagal do bahar, kinomol, lihing, montoku, sagantang, sikat om tuak;[228] miampai pogun diti sondii poposiliu kanto ko-tolu di akawas id suang kounalaon waig di oulun id Malaysia kalapas Kuala Lumpur om Sarawak.[229] Gedung English Tea House and Restaurant id Sandakan nopo nga kinoyonon suai i popoimagon do koubasanan teh British. Gedung om restoran antarabangsa suai miagal do taakanon Barat, taakanon Timur Tengah, taakanon Brunei, taakanon Indonesia, taakanon Filipina, taakanon Jipun, taakanon Korea, taakanon Rusia, taakanon Taiwan, taakanon Thai om taakanon Vietnam nogi nopo nga nokoimagon id hiti. Koinawaan ginumu tulud tulud i mamanau montok tumanud taakanon (culinary tourism) nopo nga minonaak do kousinan mamasok kokomoi oponsol dau taakanon mamasok kumaa kousinan tulud pogun.[230]
Kopointalangan id media
[simbanai | simbanai toud]
Kogumuan kito-kiton kokomoi wilayah diti nopo nga nio-onituhun id suang rekod Journal of the Royal Asiatic Society (mantad 1820) om British North Borneo Herald (mantad 1883). Joseph Hatton nopo nga minonituhun do buuk di osopung kopio miampai uhu North Borneo – Explorations and Adventures in the Equator (1886) tumanud do not exploration mantad tanak dau Frank Hatton; i tanak dau nopo nga nokoidu ginawo id bawang Segama, Sabah.[231] Ada Pryer nogi nopo nga minonituhun do buuk kokomoi koposion dau id North Borneo miampai uhu A Decade in Borneo (1894).[232] Film di osopung kopio kokomoi North Borneo nopo nga mantad tolu film Amerika mantad Martin and Osa Johnson miampai uhu Jungle Adventures (1921), Jungle Depths of Borneo (1937) om Borneo (1937).[233] Wendy Law Suart, minonituhun do buuk The Lingering Eye – Recollections of North Borneo tumanud koposion dau id hiti.[234]

K.G. Tregonning nopo nga minonituhun do buuk North Borneo (1960).[235] Haro nogi pialatan film Amerika i nio-tandun id pogun diti, miagal do Three Came Home (1950), film Hollywood tumanud do buuk Agnes Newton Keith kokomoi Pisangod Pomogunan II id Sandakan.[72] Keith nogi nopo nga minonituhun do tolu buuk suai: Land Below the Wind, White Man Returns om Beloved Exiles. Film Jipun Sandakan No. 8 (1974) nopo nga nio-uhudan do Kei Kumai i popotutun do susuyan Karayuki-san id Sandakan.[236] Id suang novel Amerika Buckaroo Banzai (1984), kigoos do "relat city of caves" id Sabah sabaagi kinoyonon Hanoi Xan.[237] Film Bat*21 (1988) kokomoi Pisangod Vietnam nopo nga nio-tandun id pialatan kinoyonon id Kota Kinabalu miagal do Menggatal, Telipok, Kayu Madang om Lapasan.[238] Australian author Lynette Ramsay Silver nogi nopo nga minonituhun do buuk Sandakan – A Conspiracy of Silence (1998). Ontok toun 2017, Mary Christina Lewin (Tina Rimmer) nopo nga nio-angan do kito-kiton 'Sabah Cultural Icon' sabaagi tulun di kumu-iso do nakaanu do award dii tu kousinan dau sabaagi tulun pongia' om "artist".[239]
Tumanud do koinawaan film Malaysia ontok 1970-an miampai Sabah Film Production, haro pialatan film mamasok i nio-tandun miagal do Keluarga Si Comat (1975) om Hapuslah Air Matamu (1976).[240] Abu Bakar Ellah (Ampal) nopo nga nokosiliu do artist komedi di oponsol miampai film dau Orang Kita.[241] Id masa diti, drama om dokumentari mamasok nopo nga nio-posolimbahan id TVi, TV1 toi ko' TV2, soira muzik mamasok nopo nga id radio Bayu FM, Kupi-Kupi FM, Sabah FM om Sabah vFM. Sabah nogi nopo nga nio-posolimbahan id suang reality show Survivor: Borneo om Eco-Challenge Borneo ontok toun 2000.[242]
Tadau karayahan om tadau koundorongon
[simbanai | simbanai toud]
Tulud Sabah nopo nga manamong do pialatan tadau koundorongon om karayahan tikid toun.[245] Suai ko' Tadau Kabasaan (Independence Day) om Tadau Malaysia, Sabah nogi nopo nga mamaramai do Tadau Sabah ontok 31 Magus.[246][247] Tikid tinaru mamaramai do tadau karayahan diyolo sondii miampai koubasanan "rumah terbuka" i poposiliu pisuayan mialatan do ugama om tinaru.[248] Sabah nopo nga kumu-iso pogun id Malaysia i poposiliu do ramai Kaamatan sabaagi tadau koundorongon porintah.[249] Sabah om Sarawak nogi nopo nga duo pogun id Malaysia i poposiliu do Good Friday sabaagi tadau koundorongon.[248][250] Kogumuan karayahan suai nopo nga kaampai no Bon Odori, Sabah Jazz, Borneo Bird Festival, Borneo Bug Fest, om Sabah International Folklore Festival.[251]
Sukan
[simbanai | simbanai toud]
North Borneo nopo nga kigoos do tim diyolo sondii montok mampat id suang Pisangod Olimpik 1956,[252] Pisangod Komanwel 1958 om 1962,[253] soira nokotimpuun mamakai ngaran Malaysia kalapas toun 1963.[254] Montok popoingkat do koinawaan sukan, Lembaga Sukan Sabah nopo nga nokoimagon ontok toun 1972.[255] Sabah nopo nga nokosiliu do tuan rumah montok SUKMA ontok toun 2002 om nokosiliu do juara montok Para SUKMA 2022.[256] Pogun diti nogi nopo nga kigoos do mampat id suang Borneo Games om sukan antarabangsa miagal do SEA Games om Olimpik. Mantad toun 2003, Sukan Sabah (SAGA) nopo nga nokoimagon tikid duo toun montok monguhot do bakat wagu mamasok.[257] Haro nogi pialatan sukan antarabangsa id hiti miagal do Borneo International Marathon om Mount Kinabalu International Climbathon. Suai ko' sukan oponsol, Sabah nogi nopo nga kigoos do hopod om iso sukan koubasanan.[258]

Haro 12 kompleks sukan id suang pogun diti miampai tolu stadium oponsol.[259] Stadium Likas nopo nga stadium oponsol montok persatuan buul sipak Sabah F.C., tumanud Stadium Penampang om Stadium Tawau. Sabah F.C. (i pogulu nopo nga nio-onituhun sabaagi Sabah FA) nopo nga nokoimagon ontok toun 1963 om nakaanu do pialatan kito-kiton juara miagal do Malaysia FA Cup (1995), Malaysia Premier League (1996, 2019), om President Cup Malaysia (1999).[260][261] Ontok toun 2019, kousinan sukan Sabah om Sarawak nopo nga kigoos do mansawo montok mopoimagon do East Malaysia Sports Commission montok popoingkat do koinawaan sukan id borneo.[262] Miampai koinawaan kointutunan "e-sports" id pialatan tanak wagu, porinta Sabah nogi nopo nga manasoro montok popoingkat do sukan diti sabaagi boogian mantad kousinan tulud pogun.[263]
Kobodian (economy)
[simbanai | simbanai toud]
Kibarabaan KDNK (GDP) Sabah tumanud Sektor (2016)[266]
Ikonomi Sabah nopo nga lobi pointonedu id sektor primari miagal do pomogunan (agrikultur), pangkagayauan (perhutanan) om petroleum.[2][267] Id timpu diti, sektor tersiari kitoruhang di agayo montok ikonomi pogun, lobi-lobi no id pondungangan (pelancongan) om koruhangan. Miampai kinumuan nopo biodiversiti, pogun diti popotahak do ecotourism. Sundung pia do id toun-toun diti nopo nga naantakan o pongindupuon pondungangan do serangan om pongonduan tulun sabaagi sandera do puru militan mantad kabaatan Filipina, potilombus iti do pointonedu miampai nokoinsawat o kousinan (sekuriti) id kosilahon Sabah om Laut Sulu.[268] Sektor pondungangan popotahak 10% mantad kibarabaan Gross domestic product (GDP/KDNK) pogun om nitorotok do lobi po sumawat.[269] Majoriti tutumombului nopo nga mantad China (60.3%), tinilombus do South Korea (33.9%), Australia (16.3%) om Taiwan (8.3%).[270] Pondungangan nopo nga mongobi do tonggungan di oponsol id ikonomi pogun sabaagi sektor kotolu di agayo kopongasilan, miampai pogun diti nokosuat do 3,879,413 kinotutombului ontok toun 2018, kinoburuon soginumu 5.3% nung piatayon miampai 3,684,734 ontok 2017.[271] Mantad di toun 1950-an, kaut (getah) om copra nopo nga nulu poingulu kopongasilan agrikultur id Borneo Utara.[272] Industri kalingo (balak) nokoimagon ontok toun 1960-an gama dot sininggawa di akawas montok kakamot mata mantad pogun-pogun industri. Poingkuuro gia, kalingo nopo nga nalanan do petroleum ontok 1970-an soira nokoidu o minyak id kinoyonon disan rahat kabaatan Sabah.[273] Id toun di miagal, koko om palm oil (sawit) nogi nga nokoinggonop id sanulu dilo.[267][274] Koporintaan pogun Sabah nakalantoi pinosawat tabung pogun mantad RM6 million ngid RM12 billion om tatal kousibaon (kemiskinan) nopo nga nakasiriba lobi no do satanga kumaa 33.1% ontok toun 1980.[73] Kinoburuon di osikap id sektor primari minamagayat ginawo mamandui karaja mantad pogun tumanir miagal do Indonesia om Filipina tu' tulun di gumaau karaja id pogun diti nopo nga au poinggonop.[275] KDNK pogun ontok dii nopo nga id dohuri do Selangor om Kuala Lumpur, sabaagi pogun kotolu di kousinan (paling kaya) sundung pia sektor pamanalanan (perkilangan) nopo nga poingkodoriu po.[176][276] Poingkuuro gia, ontok toun 2000, pogun diti nokoimagon sabaagi pogun di kousibaon kopio gama dot poinglongkot po id kakamot sandad sabaagi toud utama kopongasilan nung piatayon miampai pogun-pogun di popohasil mantad sektor sekondari.[277] Mantad dilo, Sabah Development Corridor (SDC) nopo nga nokoimagon ontok toun 2008 do Luguan Montiri Abdullah Ahmad Badawi miampai pounsuangan soginumu RM105 billion solinaid 18 toun montok popinsawat KDNK pogun kumaa RM63.2 billion ontok toun 2025.[278] Soginumu RM5.83 billion pinatantu do tikid toun montok kinoburuon infrastruktur miampai kinomonsoon 900,000 karaja.[278] Koporintaan persekutuan nitorotok do papataas kousibaon ogumu (miskin tegar) ontok dohuri Rancangan Malaysia Kesembilan (9MP) miampai tatal kousibaon noriba mantad 23% ontok 2004 kumaa 12% ontok 2010 om 8.1% ontok 2012.[278] Mantad toun nokoimagon iti ontok 2008, KDNK pogun nokoinsawat kumaa 10.7% di lobi akawas nung piatayon miampai kinoburuon ikonomi nasional 4.8% om kinoburuon ikonomi pomogunan 2.7%. Tinilombus nopo do krisis kousinan pomogunan 2009, KDNK Sabah nakasuat kinoburuon 4.8% nung piatayon miampai −1.5% montok satinggas nasional om −0.4% montok satinggas pomogunan.[278]

Mantad toun 2010 kumaa 2011, pogun diti nakaantak kinoburuon di maba-baba gama do kinatantayon di moidu-idu id sektor minyak om gas. Tumanid do ponoliwanan (tinjauan) toun 2014, KDNK Sabah nakasuat kinoburuon 5.0% om potilombus nopo sabaagi mongobi di tagayo id sektor agrikultur miampai 18.1%, tinilombus do Sarawak, Johor, Pahang om Perak. KDNK per kapita nopo nga poingkodoriu po miampai RM19,672, i kotolu di osiba no mantad po do Kelantan (RM11,815) om Kedah (RM17,321) mantad koinsanai 13 pogun.[279] Id toun di miagal, gatang ekspor pogun nopo nga RM45.3 billion miampai gatang impor RM36.5 billion. Kakamot misin om kakamot nimbulut nopo nga sabaagi kakamot di ogumu no napaat (impor) tinilombus do bahan bakar, pelincir mineral om suai-suai po. Solinaid dilo, Sabah lobi ogumu papahau (ekspor) petroleum mata om sawit.[280] Pogun diti id timpu diti nopo nga kiamat do turu lobi dapu (pelabuhan) miampai duo id Sepanggar om tikid iso id Kota Kinabalu, Sandakan, Tawau, Kudat, Kunak om Lahad Datu i tinuruk om linumut do Lembaga Pelabuhan-Pelabuhan Sabah i nanganu do Suria Group.[281] Sabaagi boogian mantad Eleventh Malaysia Plan (11MP), koporintaan persekutuan nokoindoros pinatantu do pountonagon RM800 million montok pampagayo pamanandayan kargo id Pelabuhan Kontena Teluk Sepanggar mantad 500,000 kumaa 1.25 million TEU tikid toun om nogi montok papasuang kapal di lobi agayo miagal do saiz Panamax.[282][283] Pountonagon koruhangan RM333.51 million nopo nga pinatahak id toun di miagal, sumiliu do RM1.13 billion poinsandat om projek diti nopo nga tumanid toun 2017.[284][285] Industri pangkuraan (perikanan) nopo nga potilombus sabaagi boogian di oponsol id ikonomi primari Sabah miampai koruhangan kiranit do 200,000 tan metrik sada di gatang RM700 juta tikid toun om nogi popotahak 2.8% kumaa KDNK tikid toun pogun.[136] Sektor aquaculture om piaraan sada rahat id sangkar nopo nga minopohasil 35,000 tan metrik akwakultur waig masin (payau) om waig obing (tawar) om 360 tan metrik sada kerapu, mameng, sada snapper (merah) om kurita (udang galah) di gatang lobi RM60 million om RM13 million. Sabah nogi nga sabaagi iso pogun popohasil limut rahat (rumpai laut), miampai kogumuan kabun nopo nga id rahat posorili Semporna.[136] Sundung pia do baino diti industri limut rahat nawaalan gama do aantakan nopo pongonduan tulun sabaagi sandera di winonsoi do puru militan Abu Sayyaf mantad kabaatan Filipina.[286]

Tumanud doti toun 2015, Sabah nopo nga popohasil 180,000 tonggong (baldi) oil ekivalen tikid toun[287] om id timpu diti monarima 5% royalti minyak (porsintaj kopongasilan minyak di binalayar do syarikat pamaluan kumaa moigun kowoowoyoon) mantad Petronas montok ponolimbungon (eksplorasi) minyak id waig kowoowoyoon Sabah tumanud Akta Kemajuan Petroleum 1974.[73][288] Majoriti nopo dot kakamot minyak om gas nga hiri id kabaatan Sabah Trough basin id disan rahat kabaatan.[289] Sabah nogi nga pinatahak 10% kitoruhang id Petronas liquefied natural gas (LNG) id Bintulu, Sarawak.[290] Karalangan (ketidaksamaan) kopongasilan om gatang koposion di akawas potilombus nopo sabaagi isu ikonomi di utama id Sabah.[291] Gatang koposion di akawas nopo nga sinandatan do Polisi Cabotage, sundung pia koruol nopo nga gama dot tatal pongindupuon di okoro, gatang nimbulut (pengangkutan) om kobontolan dapu montok mongurus pongindupuon.[292] Koporintaan nopo nga pinatantu do monimban (menyemak) Polisi Cabotage sundung pia koruol nopo nga gama do sabap suai miampai Bank Pomogunan minoboros dot asil nopo dilo nga gama dot ralan kinarabaan (saluran pengedaran) di moni-moni, gatang pongurusan di akawas om nimbulut doun suang (darat) di au abontol.[293] Ontok dohuri nopo nga nionit dot popoidu (mengecualikan) polisi dilo mantad 1 Mahas 2017; miampai kapal mantad labas ralan nopo nga mamanau pointulid kumaa dapu-dapu id Kosilahon miampai au po kawu mamanau kumaa Semenanjung Malaysia sundung pia Polisi Cabotage montok "transshipment" kakamot id suang Sabah om Sarawak nogi Wilayah Persekutuan Labuan nopo nga poingkakak.[294][295] Luguan Montiri Najib nogi nga minonimpuun do papatanit kinopinsawatan kinoburuon id pialatan Sabah om Semenanjung miampai popoburu om momonoi lobi ogumu infrastruktur id pogun diti,[296] i tinilombus id siriba koporintaan Pakatan Harapan (PH) soira koporintaan persekutuan wagu minoboros dot pogun diti nopo nga tumanid do Semenanjung miampai koporintaan persekutuan nopo nga potilombus id komitmen montok monulung popoburu pogun diti miagal di pinoboros do Kumadu Luguan Montiri Wan Azizah Wan Ismail.[297][298] Tumanid do rikoot di kawagu, tatal au gumaau karaja (pengangguran) id pogun diti nopo nga noriba mantad 5.1% (2014) kumaa 4.7% (2015), sundung pia tatal dilo nopo nga poingakawas po.[299] Kinoyonon di arigid nopo nga au osongira id Malaysia nga gama dot tatal pelarian di ogumu nokorikot mantad konflik kabaatan Filipina, Sabah nopo nga nokokita kininsawatan di kiranit (signifikan) id tatal dilo. Montok popoidu pancat waig om popoburu kobontolan kousinan, koporintaan pogun Sabah nopo nga gumaau montok popoundaliu iyolo kumaa kinoyonon pomononoyan (perumahan) di lobi omi-omi.[300] Sabaagi boogian mantad BIMP-EAGA, Sabah nogi nga potilombus poposotol sabaagi titigaon (pintu masuk) utama montok pounsuangan (pelaburan) serantau. Pounsuangan mantad labas nopo nga lobi no id kinoyonon Taman Perindustrian Kota Kinabalu (KKIP).[288] Sundung pia do pogun miagal do Jipun nopo nga lobi no poposotol kigoos kinoburuon om projek pounsuangan iyolo id suang pogun om id pulau-pulau mantad no do nopupusan Sangod Pomogunan Koduo.[301] Tinilombus nopo do kinalantayan Amerika id pibaabatosan ikonomi Trans-Pacific Partnership (TPPA) ontok timpuunon toun 2017, Sabah nopo nga tinimpuun pinulau (beralih) pongindupuon iyolo kumaa pasar China om India.[302] Montok poposikap lobi po kinoburuon ikonomi, Sabah nogi nga nitorotok montok piipiro pogun sabaagi tambalut pongindupuon utama kohompit no Germany, Korea Kabaatan, Thailand om United Arab Emirates sabaagi kinoyonon ekspor montok kakamot taakanon, Brunei, Indonesia, Taiwan, Amerika Syarikat om New Zealand sabaagi kinoyonon montok sawit om sektor logistik, Russia sabaagi kinoyonon montok industri minyak om gas nogi Jipun om Vietnam sabaagi kinoyonon montok industri mabel kalingo.[303]
Infrastruktur
[simbanai | simbanai toud]Infrastruktur nopo do tonggumu (awam) id Sabah nga poingkodoriu po gama do koyonon geografi sabaagi pogun koduo di kigayo id Malaysia.[5][304] Kinulonuton (Kementerian) Pomonsoi Infrastruktur Sabah (di pogulu nopo nga nointutunan sabaagi Kinulonuton Pihubungan om Karaja) nopo nga kitonggungan montok koinsanai pamanandayan om pomonsoi infrastruktur tonggumu id pogun diti.[305] Montok poposiriba pialatan kinoburuon, koporintaan persekutuan nopo nga gumaau montok momonsoi lobi ogumu infrastruktur om popoburu infrastruktur di haro no.[296] Ontok toun 2013, koporintaan pogun Sabah pinatantu do RM1.583 billion montok infrastruktur om kinoburuon kakamot tonggumu,[306] di nombo pinatahak nogi RM4.07 billion do koporintaan persekutuan id suang Bajet Malaysia 2015.[307] Mantad no do Rancangan Malaysia Kedelapan (8MP) gisom toun 2014, tatal soginumu RM11.115 billion noitantu montok mogikaakawo projek infrastruktur id pogun.[308] Id siriba Rancangan Malaysia Kesepuluh (10MP), infrastruktur id labas kakadayan pinosotol miampai kininsawatan waig labas kakadayan, kousinan karanit (elektrik) om kinarabaan ralan raya.[309] Kointantuon infrastruktur di lobi tagayo nogi nga nipiatahak kumaa Sabah om Sarawak id siriba Bajet Malaysia 2020 kohompit no bajet montok popoburu pialatan (konektiviti) om momonoi infrastruktur digital montok internet di osikap id labas kakadayan.[310][311]
Toud kousinan om waig
[simbanai | simbanai toud]
Pampagabaan elektrik id pogun diti nogi nga id Wilayah Persekutuan Labuan nopo nga ituruk om iumut do Sabah Electricity Sdn. Bhd. (SESB). Elektrik Sabah kogumuan nopo nga nansul (jana) mantad stesen kousinan diesel, kousinan waig om stesen kousinan combined cycle. Iso nopo stesen kousinan waig (hidroelektrik) utama nga Empangan Tenom Pangi.[304] Stesen kousinan "combined cycle" di pinungaranan do Stesen Kousinan Kimanis nopo nga nopupusan ontok 2014, popotahak 300 MW, miampai 285 MW kapasiti nominal.[312] Stesen diti nopo nga asil piniubasan (joint venture) id pialatan Petronas om NRG Consortium i kohompit nogi kakamot miagal do ralan gas Sabah–Sarawak Gas Pipeline om terminal Sabah Oil and Gas Terminal.[312] Haro nogi duo stesen kousinan "combined cycle" suai miampai kapasiti 380 MW i ituruk do Ranhill Holdings Berhad.[313] Ontok toun 2009, kinarabaan elektrik nopo nga id 67% mogigiyon pogun om nokoinsawat kumaa 80% ontok 2011.[304] Kinarabaan dilo nopo nga nokopononok (100%) ontok toun 2012 soira pinatahak o RM962.5 million mantad koporintaan persekutuan montok pampagayo kinarabaan id siriba Bajet Persekutuan 2012.[314] Grid elektrik nopo nga nabagi kumaa duo ii nopo nga Grid Disan Rahat Kabaatan (West Coast) om Grid Disan Rahat Kosilahon (East Coast) i nopiiso no mantad toun 2007.[304] Grid Disan Rahat Kabaatan popotahak elektrik kumaa Kota Kinabalu, Papar, Beaufort, Keningau, Kota Belud, Kota Marudu, Kudat om Labuan miampai kapasiti 488.4 MW om sininggawa maksimum 396.5 MW.[304] Solinaid dilo, Grid Disan Rahat Kosilahon popotahak elektrik kumaa bandar-bandar utama miagal do Sandakan, Kinabatangan, Lahad Datu, Kunak, Semporna om Tawau miampai kapasiti 333.02 MW om sininggawa maksimum 203.3 MW.[304]
Ontok toun 2018, koporintaan persekutuan mininsawat grid elektrik Sabah montok poposiriba pancat elektrik.[315] Sarawak i tumanir nogi nga popotahak koruhangan kousinan elektrik kumaa Sabah ontok 2025.[316] Piniubasan kousinan id pialatan Sabah, wilayah Indonesia Kalimantan Utara om wilayah Filipina Palawan nogi montok koinsanai pulau-pulau Mindanao nopo nga id suang proses sabaagi boogian mantad BIMP-EAGA om piniubasan kousinan Borneo-Mindanao id siriba Grid Kousinan ASEAN;[317][318][319] miampai piniubasan kumaa Palawan nitorotok do timpuunon doti id timpu di somok.[320][321][322] Mantad toun 2007, haro nopo yitonggo-tonggo (percubaan) montok momonsoi stesen kousinan haring (batu arang) id Lahad Datu i tinungagan do mogigiyon posorili om pertubuhan au koporintaan gama dot pancat (pencemaran) di owonsoi do stesen dilo.[323][324] Mantad dilo Sabah tinimpuun do monolimbung ralan suai montok popohasil elektrik miampai momoguno kousinan di milo powaguhon miagal do solar, hidro okoro, biomassa, geoterma om mikro-alga nogi teknologi rahat (pasang surut).[325][326] Koporintaan Jipun nogi nga popotahak sogo (bantuan) soginumu RM172,190.93 montok projek elektrik solar id pulau Pulau Larapan id disan kosilahon Sabah ontok toun 2010.[327] Ontok toun 2016, ponolimbungon do GeothermEx Inc. mantad Amerika Syarikat om Jacobs New Zealand minokitan do haro o sistem geoterma di aktif posorili nulu Maria id Apas Kiri i omi-omi montok stesen geoterma di timpuunon id Malaysia.[328] Kinomonsoon montok stesen geoterma di timpuunon diti i nitorotok doti do nopupusan ontok 2017 nopo nga natingkod (diabaikan) do koporintaan di pogulu ontok tongnga toun 2016 miampai aiso nunu-nunu tanda kinoburuon potilombus.[329] Syarikat Korea Kabaatan GS Caltex nogi nga kitonggo montok momonsoi stesen bio-butanol di timpuunon id pomogunan id pogun diti.[330]

Kousinan waig papun (berpaip) id pogun diti ituruk do Jabatan Waig Pogun Sabah, iso agensi id siriba do Kinulonuton Pomonsoi Infrastruktur Sabah. Miampai haro 73 stesen pamandayan waig, soginumu 1.19 billion liter waig pampagabaan do monikid tadau montok maminggonop dot gunoon do mogigiyon Sabah.[331] Kinarabaan kousinan waig id bandar-bandar utama nopo nga nokopononok (100%) solinaid dilo id labas kakadayan, kinarabaan nopo nga id pialatan 75% miampai kinarabaan paip tonggumu gisom 15,031 kilometer.[331] Haro nogi pipiro komuniti i momoguno sistem waig graviti.[332] Iso nopo empangan utama montok kousinan waig id pogun diti nga Empangan Babagon i milo mongopi 21,000 million liter waig.[333] Montok maminggonop sininggawa di kinsawat, iso empangan kawagu di pinungaranan do Empangan Kaiduan nipiatahakkau (cadang) nga haro o tunganag (bantahan) mantad mogigiyon kampung di poingion id kinoyonon dilo.[334] Sabah nopo nga haro sininggawa gas sandad soginumu 9.9 million cubic metres (350 million cubic feet) monikid tadau ontok 2013, i kinsawat kumaa 14.8 million m3 (523 million cu ft) monikid tadau ontok 2015.[335] Gama do gas petroleum cair (LPG) Malaysia nopo nga lobi mura asil mantad sogo di niiduan do koporintaan persekutuan, nokito ontok 2015 do soginumu 20,000 tong (silinder) LPG id disan rahat kosilahon Sabah niselud do pendatang mantad Indonesia om selatan Filipina monikid tulan kumaa pogun diolo i minogowonsoi do rayat Sabah asugot do makaanu LPG di osukup.[336] Sabaagi ralan montok mongilag dilo, Kinulonuton Pihubungan Suang Pogun, Koperasi om Pongonuan (KPDNKK) nopo nga minogingkod po do koinsanai permit montok padagang silinder gas kumaa pogun tumanir miampai dasas (polisi) wagu i owonsoi montok ituruk kakarajaan au sah dilo.[337][338]
Telekomunikasi om panyiyaran
[simbanai | simbanai toud]
Telekomunikasi id Sabah om Sarawak nopo nga iumut do Jabatan Pos om Telekom gisom toun 1967,[339] om ituruk do syarikat British Cable & Wireless Communications pogulu koinsanai piurutan telekomunikasi id pogun diti naanu do syarikat mantad Semenanjung.[340] Syarikat telekomunikasi British dilo nopo nga minomonsoi kabel suang laut i popiubas do Kota Kinabalu miampai Singapore om Hong Kong.[340] Potilombus pampagayo syarikat mantad Semenanjung ontok 1 Januari 1968, Jabatan Pos om Telekom Sabah nopiiso miampai jabatan telekomunikasi Semenanjung montok momonsoi Jabatan Telekomunikasi Malaysia. Koinsanai operasi id siriba Jabatan Telekomunikasi Malaysia dilo potilombus nipihi kumaa Syarikat Telekom Malaysia Berhad (STM) i nokosiliu syarikat senarai awam ontok 1991 miampai koporintaan persekutuan kitoomo syer di lobi ogumu.[339] Haro nogi syarikat telekomunikasi suai i kikaraja id pogun diti sundung tu popotahak no kakamot talipun selular. Ontok toun 2006, pogun diti nopo nga haro kadar kinarabaan Direct Exchange Line (DEL) di lobi osiriba, miampai kinarabaan selular om dial-up internet nopo nga id 6.5 montok monikid 100 mogigiyon.[304] Kogumuan nopo mogigiyon mantad tinimungan kousinan osiriba lobi milih momoguno internet talipun nimbulai (bimbit) toi internet id opis nopo mantad ko mongurud internet id suang hamin gama do gatang di lobi akawas om karaja di lobi alambat.[304] Gisom koumposon toun 2014, haro no 934 titik panas (hotspot) telekomunikasi id Sabah.[341] Gama diti, koporintaan nopo nga gumaau montok popoinsawat kinarabaan om kabaalan pialatan internet nogi montok poposiriba pialatan Sabah om Semenanjung.[342] Mantad toun 2016, kinarabaan gentian optik Unifi tinimpuun pampagayo kumaa bandar-bandar suai mantad ko bandar utama,[343] miampai Celcom om Maxis ontok toun potilombus miampai sikap gisom 100 Mbit/s.[344][345] Ontok 2019, Digi minolancar jalur lebar gentian hamin id Sabah miampai sikap gisom 1 Gbit/s.[346] Telekomunikasi nimbulai id Sabah kogumuan nopo nga momoguno 5G om 4G miampai internet pogun ninsawat do koporintaan persekutuan Malaysia maya inisiatif Pelan Jalinan Digital Negara (JENDELA).[347][348] Ontok toun 2025, U Mobile pampagayo rangkaian 5G diolo id Kota Kinabalu maya ULTRA5G kohompit do kapagandakan Sabah Day om Tadau Kabansaan Malaysia.[349]
Trafik internet pogun di pogulu nopo nga ituruk maya hab id ibu pogun Malaysia, Kuala Lumpur, miampai ralan kabel suang laut i popiubas Semenanjung miampai Kota Kinabalu. Sistem dilo nopo nga nionit dot akawas gatang om au cekap gama dot gatang pamasaan lebar jalur miampai pialatan di lobi nulu.[5] Ontok toun 2000, haro nopo pamanandayan montok momonsoi hab internet Sabah sandad nga pamanandayan dilo au nosokodung gama do gatang di akawas om kadar pamanansaan di osiriba id pogun diti. Ralan suai nopo nga kohompit momoguno gerbang internet Brunei id suang timpu di osiriba pogulu ko momonsoi gerbang internet Sabah sandad.[5] Ontok toun 2016, koporintaan persekutuan tinimpuun do momonsoi gerbang internet di timpuunon montok Malaysia Kosilahon miampai minononok 60 terabyte kabel suang laut i noponsoi do syarikat suang pogun pinungaranan do Xiddig Cellular Communications Sdn. Bhd. miampai gatang RM850 million maya Inisiatif Kousinan Swasta (PFI).[350] Id siriba projek Bajet Malaysia 2015 Projek Sistem Kabel 1Malaysia (SKR1M), kabel suang laut wagu montok internet sikap akawas noponsoi mantad Kota Kinabalu kumaa Pahang id Semenanjung i nopupusan ontok 2017.[351][352] Sistem kabel suang laut 1Malaysia popiubas ibu pogun miampai Miri, Bintulu om Kuching id Sarawak miampai Mersing id Johor miampai kininsawatan kapasiti lebar jalur gisom 12 terabyte per second.[353] Iso kawagu kabel suang laut, Projek Kabel BIMP-EAGA Submarine and Terrestrial (BEST) nopo nga benunsoi diti mantad Kota Kinabalu kumaa Tawau montok popiubas Sabah miampai Brunei, Kalimantan om Mindanao i nopupusan ontok 2018.[354] Ontok timpuunon toun 2016, iso Memorandum Piubasan (MoU) nisinian id pialatan koporintaan pogun om syarikat rangkaian paling tagayo China, Huawei montok momonsoi Sabah sabaagi hab teknologi maklumat om komunikasi (ICT) maya pamanansaan kabaalan ICT Huawei.[355] Lobi ogumu titik panas Wi-Fi sikap akawas di poingulun (percuma) pamanandayan owonsoi id Sabah, lobi-lobi po id suang ibu pogun.[356]

Sabah minolancar ponguhatan radio diolo ontok 9 November 1955, i nokosiliu boogian mantad Radio Malaysia soira nokopiubas Malaysia ontok 1963 om potilombus boogian mantad di lobi tagayo Radio Televisyen Malaysia (RTM) ontok 1969, soira operasi radio om television pogun nopiiso.[357] Ontok 28 Disember 1971, RTM minolancar stesen TV koduo di nikanau montok Sabah, di nointutunan sabaagi Rangkaian Ketiga. Nga asil kinomonsoon stesen satelit tana somok do Kuantan, Pahang om Kinarut montok pialatan om panyiyaran television maya satelit Indian Ocean Intelsat III nogi kinoponimpuunan TV1 ontok 30 Ogos 1975 om TV2 ontok 31 Ogos 1983 id pogun diti, iyia nopo nga nopingkod panyiyaran ontok tongnga toun 1985. RTM haro apat cawangan id pogun diti - opis utama id ibu pogun Kota Kinabalu om tolu opis suai id Keningau, Sandakan om Tawau. Opis utama popohasil habar om panyiyaran montok saluran television RTM om ituruk duo saluran radio pogun, ii nopo nga Sabah FM om Sabah V FM, solinaid dilo tolu opis suai ituruk radio daerah miagal do Keningau FM, Sandakan FM om Tawau FM.
Saluran radio suai id pogun diti kohompit no KK FM i ituruk do Universiti Malaysia Sabah,[358] om Bayu FM i haro no maya Astro, panyiyaran television satelit utama Malaysia.[359] Pipiro stesen radio kousinan (bebas) wagu nopo nga nokolancar diti id pogun, ii nopo nga Kupi-Kupi FM ontok 2016,[360] KK12FM om VOKFM ontok 2017.[361][362] Stesen radio suai mantad Semenanjung nogi nga minomonsoi opis diolo id pogun diti montok maminggonop pasar di nimbulai. DJ Sabah kogumuan nopo nga nionit om sinding-sinding pogun sandad nopo nga pamanansaan montok maminggonop nakanau om slang mogigiyon Sabah. Panyiyaran television id pogun diti nabagi kumaa terestrial om television satelit. Gama do Malaysia maminggonop montok pininsawat television digital, koinsanai isyarat analog nopo nga pingkodon somok diti.[363] Haro duo tinimungan popotahak television free-to-air miagal do MYTV Broadcasting (terestrial digital) om Astro NJOI (satelit). Solinaid dilo, IPTV haro maya Unifi TV maya pamasaan internet gentian optik Unifi.[364] Surat habar di timpuunon noponsoi id pogun diti nopo nga Sabah Times (di nopowagu sabaagi New Sabah Times), i benunsoi do i Fuad Stephens, i nokosiliu Boyoon Montiri Sabah di timpuunon.[365] Surat habar utama suai kohompit no Daily Express di kousinan,[366] Overseas Chinese Daily News,[367] The Borneo Post mantad Sarawak,[368] Sin Chew Daily mantad Semenanjung[369] om Borneo Bulletin mantad Brunei.[370]
Sasakayon
[simbanai | simbanai toud]
Sabah nopo nga haro soginumu 21,934 kilometres (13,629 mi) rangkaian ralan ontok 2016, i kohompit no 11,355 kilometres (7,056 mi) ralan berasfalt.[371] Pogulu kinobontukan Malaysia, pogun diti miampai Sarawak nopo nga haro no sistem ralan di maton (rudimentary).[372] Kogumuan ralan utama nopo nga benunsoi mantad toun 1970-an gisom 1980-an id siriba sogo World Bank. Ontok 2005, 61% kinarabaan ralan id pogun diti kakar po sabaagi ralan mungmung (kerikil) om au berasfalt, i kohompit no 1,428 kilometres (887 mi) ralan persekutuan om 14,249 kilometres (8,854 mi) ralan pogun, i nopo nga 6,094 kilometres (3,787 mi) berasfalt solinaid di 9,583 kilometres (5,955 mi) kakar po sabaagi ralan mungmung om ralan tana.[304] Iti minogowonsoi do pialatan di agayo id pialatan ralan pogun diti miampai ralan id Semenanjung, i nopo nga 38.9% no berasfalt solinaid 89.4% id Semenanjung. Gama diti, SDC nipiundaliu (dilaksanakan) montok pampagayo kinarabaan ralan id Sabah kawagu miampai kinomonsoon Pan-Borneo Highway. Mantad RMK-9, mogisuusuai projek ralan nipiundaliu id siriba SDC om kiikiro RM50 million niguna montok mongiduan ralan utama Sabah mantad RMK-8.[304] Gatang di akawas montok mongiduan ralan do kinsasom nopo nga minogowonsoi do koporintaan pogun Sabah gumaau ralan suai montok popiubas koinsanai daerah utama maya ralan tulu (terowong) nulu i milo nogi maminggonop timpu om tusin minyak gama do pialatan nosiriba nogi montok mongilag mantad tana rumbak (tanah runtuh).[373][374] Ontok timpuunon toun 2016, projek pampagayo Lebuhraya Pan-Borneo nilancar montok pampagayo saiz ralan mantad iso lulu kumaa apat lulu, solinaid lebuhraya kakadayan ninsawat mantad apat lulu kumaa walu lulu miampai kinomonsoon ralan wagu i popiubas pogun diti miampai Sarawak, Brunei om Trans Kalimantan Highway id Indonesia.[375][376] Projek dilo nabagi kumaa duo pakej: pakej timpuunon nopo nga kinarabaan Disan Rahat Kasabahan (West Coast) i opupusan ontok 2021, solinaid pakej koduo id Disan Rahat Kosilahon (East Coast) opupusan ontok 2022.[377][378][379] Koinsanai ralan pogun nopo nga ituruk id siriba Jabatan Karaja Raya (JKR) pogun,[380] solinaid ralan persekutuan ituruk do JKR kabansaan.[381]


Sabah momoguno ralan duo lulu miampai atulan monguhat ralan gibang.[379][382] Koinsanai bandar utama id Sabah popotahak kakamot sasakayon awam miagal do bas, teksi om van miampai nogi khidmat Grab. KK Sentral nopo nga ituruk khidmat bas ekspres mantad bandar kumaa Beaufort, Sipitang, Menumbok, Lawas om Brunei.[383][384] BRT Kota Kinabalu diti nopo nga benunsoi diti montok popotahak sistem bus rapid transit (BRT) id Kota Kinabalu.[385][386] Sasakayon kurita tapuy (kereta api) maya Western Line i ituruk do Sabah State Railway popotahak khidmat monikid tadau montok mamanau (commuter), tulun mamalantoi (travellers), nogi montok pampagabaan kakamot dagangan (cargo). Iso syarikat suai i nountun do Sutera Harbour di nointutunan sabaagi North Borneo Railway nopo nga ituruk pelancongan hobi montok pelancong.[387] Stesen kurita tapuy om terminal nopo nga poingion id Tanjung Aru, au osodu mantad poyoguhan bilontok (lapangan terbang) kakadayan.[388] Stesen utama suai kohompit no id Papar, Beaufort om Tenom. Projek Aeropod diti nopo nga montok stesen utama id Tanjung Aru i popowagu stesen dilo om popotahak sogo montok light rail transit (LRT) ontok timpu dumontol.[389] Ontok timpuunon toun 2016, koporintaan pogun binumoli diesel multiple unit (DMU) wagu miampai gatang RM8 million montok mongolon kurita tapuy totuo i niguna id pialatan Beaufort om Tenom solinaid lulu ralan kurita tapuy mantad Halogilat om Tenom ninsawat do koporintaan persekutuan miampai gatang RM99.5 million miampai korikatan tolu kawagu DMU i naanu ontok timpuunon toun 2018.[390] Kota Kinabalu International Airport (KKIA) nopo nga gerbang utama kumaa Sabah.[391] Ontok 2005, koporintaan persekutuan Malaysia minogiduan karaja-karaja pampagayo om popowagu kumaa terminal utama (Terminal 1) nogi pampagayo lulu bilontok (runway) miampai kinomonsoon tinimpuun ontok 2006.[392] Sabaagi asil pampagayo dilo, lapangan terbang dilo milo maminggonop bilontok mogigiyon di agayo miagal do Boeing 747.[391] Iti nogi nga nokosiliu lapangan terbang koduo di paling asibuk id Malaysia, potilombus Kuala Lumpur International Airport (KLIA) id Semenanjung Malaysia.[391] Ontok 2018, Malaysia Airlines minogowonsoi ponolun (test flight) montok bilontok kabaalan pialatan nulu wagu diolo Airbus A350 kumaa lapangan terbang dilo mantad Kuala Lumpur sabaagi ponolon kumaa bilontok di lobi agayo Airbus A380 gama dot iyia nopo nga lobi agayo montok pasar penerbangan Malaysia.[393] Lapangan terbang suai di lobi okoro id Sabah kohompit no Lapangan Terbang Kudat, Lapangan Terbang Lahad Datu, Lapangan Terbang Sandakan om Lapangan Terbang Tawau. Lapangan Terbang Layang-Layang id Terumbu Layang-Layang nopo nga kiguna sabaagi lapangan terbang tentera om tulun awam.[394][395] Haro tolu syarikat penerbangan i mamanau mantad Semenanjung Malaysia kumaa Sabah: Malaysia Airlines, AirAsia, om Malindo Air.[396] Sabah Air nopo nga iso syarikat penerbangan sewa helikopter i nountun do koporintaan pogun Sabah, popotahak penerbangan montok pelancongan udara kumaa maminggonop di kiginawo nogi montok sasakayon kakarajaan pogun.[397]

Sabah nopo nga haro soginumu walu labuan (ports) i kikaraja id Sepanggar, Kota Kinabalu, Sandakan, Tawau, Kudat, Kunak om Lahad Datu.[281] Terminal Kontena Teluk Sepanggar nopo nga hab transshipment utama montok wilayah BIMP-EAGA. Iso kawagu labuan, Terminal Minyak Teluk Sepanggar nopo nga terminal utama montok asil petroleum di nopingiduan om kimia cair id Disan Rahat Kasabahan. Labuan Kota Kinabalu kakar sabaagi labuan kakamot dagangan am (general cargo). Solinaid koinsanai labuan id utara om kosilahon Sabah kiguna montok mongurud asil poingonit miampai minyak sawit miagal do baja, isang sawit nogi montok kakamot dagangan am.[281] Khidmat feri id Disan Rahat Kasabahan popotahak mamanau kumaa Labuan mantad Jesselton Point Waterfront om Terminal Feri Menumbok id Kuala Penyu.[398][399] Id Disan Rahat Kosilahon, khidmat nopo nga niadu mantad Terminal Feri Tawau kumaa Nunukan om Tarakan id Kalimantan, Indonesia.[400] Haro nogi khidmat feri mantad Sandakan kumaa Zamboanga City om iso i wagu nipamanandayan mantad Kudat kumaa Buliluyan, Bataraza id Palawan, Filipina, nga koduo-duo khidmat dilo nopingkod ontok timpu diti gama dot okoro kopoligagasan (security) mantad pihak Filipina gama dot timpuunon nopo nga haro soira asobrong do pirat (pirates) om kidnaping do tinimungan militan i poingion id Kepulauan Sulu id selatan Filipina.[401][402] Khidmat feri i nipamanandayan mantad Kudat kumaa Palawan nigiduan kawagu ontok 1 Februari 2017 potilombus kininsawatan kopoligagasan mantad pihak Filipina,[403] nga nitaanggoh kawagu gisom timpu diti kogumuan nopo nga gama dot koduo-duo pengusaha feri mantad Malaysia om Filipina asugot do maminggonop kakamot nogi permit i ituruk do koinsanai pihak kakuasaan kabansaan om pogun.[404]
Kolunauon
[simbanai | simbanai toud]
Sabah nopo nga haro apat longkod pongusapan kakarajaan di agayo: Hospital Queen Elizabeth, Hospital Queen Elizabeth II, Hospital Duchess of Kent om Hospital Tawau, potilombus 13 kawagu hospital daerah kakarajaan,[note 1] hospital tondu om katanak-tanak, hospital tusimal (mental), klinik kolunauon awam, om klinik id kampong-kampong. Piipiro longkod pongusapan om klinik kakarajaan, haro nogi piipiro hospital sosondii (swasta) miagal do: Gleneagles Kota Kinabalu, Hospital Pakar KPJ Sabah, Damai Specialist Centre (DSC), Rafflesia Specialist Centre (RSC) om Jesselton Medical Centre (JMC).[405] Haro nogi kakamot pongusapan korulian di nointutunan sabaagi Solace Sabah id ibu pogun montok mongusap kobolingkangan poingonit miampai koponumangan (alcoholism) om koponumangan dadah.
Ontok 2011, nisbah dokutur-pesakit id pogun nopo nga 1:2,480 – lobi osiba mantad sogo World Health Organization (WHO) i nopo nga 1 dokutur montok 600 pesakit.[406] Gama do karaja di agayo om okoro ginawo mantad mokiia' di wagu nogonop, Sabah nopo nga tinagak (shortage) dokutur.[407] Kogumuan dokutur i koumbal kikaraja id siriba hospital kakarajaan nopo nga minomili montok pinalihan (pindah) kumaa hospital sosondii gama do karaja di agayo miampai gaji di osiba id hospital kakarajaan, sundung po tu hospital sosondii nopo nga au osenang do monguhat diolo om haro nogi permohonan di au norimo.[405] Gama dilo, montok mongilag mantad potilombus kinatagakan dokutur, koporintaan persekutuan nopo nga minogowonsoi mogisuusuai ralan montok mongowonsoi lobi kogumuan dokutur miampai dana di agayo niadu montok sektor kolunauon monikid toun id bajet pogun.[408]
Pondidikan
[simbanai | simbanai toud]
Koinsanai sikul tosiriba (primary) om takawas (secondary) nopo nga id siriba kuasaan om pononongkuatan Jabatan Pondidikan Pogun Sabah, id siriba tuluon Kementerian Pondidikan Malaysia.[409] Sikul di totuo kopio id Sabah nopo nga: Sikul St. Michael Sandakan (1886), Sikul St. Michael Penampang (1888), Sikul All Saints, Likas (1903) om Sikul St. Patrick Tawau (1917).[410] Tumanud statistik toun 2013, Sabah nopo nga haro soginumu 207 sikul takawas kakarajaan,[411] limo sikul sompogunan (kohompit no Charis International School,[412] Kinabalu International School,[413] Sayfol International School,[414] nogi Sikul Indonesia Kota Kinabalu[415] om Sikul Jepun Kota Kinabalu).[416] om siam sikul monasindii Cina. Sabah nopo nga haro soginumu mokiia' (pelajar) sandad i nokosikul id sikul-sikul Cina.[417]
Koporintaan pogun Sabah nogi nga manahak tonomon kumaa pondidikan prasekolah id pogun. Iti nopo nga tinutan miampai sokodung mantad Yayasan Sabah om Nestlé i minonokodung montok popomonsoo prasekolah id pogun diti.[418][419] Sabah nopo nga haro duo universiti awam: Universiti Malaysia Sabah (UMS) om Universiti Teknologi MARA (UiTM). Universiti Tun Abdul Razak (UNIRAZAK) nopo nga minonolun longkod wilayah diolo id Kota Kinabalu.[420] Mantad toun 2016, haro kiikiro 15 kolej sosondii (swasta), duo kolej universiti sosondii miampai kolej-kolej suai i wagu nonipomonsoo.[421] Ontok toun 1960, kadar litarasi koinsanai id Borneo Utara nopo nga 24% no.[422] Pinatayaran di wagu no ontok 2011 nopo nga kadar litarasi diti ninsawat kumaa 79%.[423] Kogumuan mokiia' i opupusan sikul takawas nogi nga au nopotilombus balajar diolo soira nopupusan Sijil Pelajaran Malaysia (SPM) kogumuan nopo nga gama do kotinggadan tusin (financial burden) nogi gama okoro ginawo om au olinggos montok potilombus id institut pondidikan takawas lokal. Pinatayaran toun 2015 nopo nga 16,000 no mokiia' mantad lobi 20,000 mokiia' opupusan sikul takawas i minopotilombus balajar diolo.[424]

Ontok timpuunon toun 2016, Sabah nopo nga haro soginumu 42,047 mongingia' (teachers) i mongia' id mogisuusuai prasekolah, sikul tosiriba om sikul takawas.[425] Potilombus pialatan kuasaan mantad koporintaan persekutuan kumaa koporintaan pogun nogi montok popoburu pondidikan id pogun diti, haro target montok monguhat 90% mongingia' mantad tulun Sabah sondii.[426] Perpustakaan Pogun Sabah nopo nga perpustakaan awam utama id pogun diti.[427] Haro 11 sikul Indonesia (piipiro sikul Indonesia utama id ibu pogun) poingion hiti id Sabah kogumuan nopo nga montok katanak-tanak migran Indonesia i poingion id pogun diti.[428] Mantad toun 2014, katanak-tanak migran Filipina nogi nga nipoposuang id Alternative Learning Centres (ALC) i nipomonsoo do sukarelawan Filipina id Sabah miampai kolaborasi mogisuusuai pertubuhan bukan kerajaan (NGO) lokal.[429]
Sukuon
[simbanai | simbanai toud]- ↑ "Mengenai Sabah" [About Sabah] (id boros Malayu). Sabah State Government. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 19 May 2016. Linoyog ontok 19 May 2016.
- 1 2 3 "About Sabah". Sabah State Government. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 20 May 2016. Linoyog ontok 20 May 2016.
- 1 2 "The Meaning of the Sabah State Crest" (id boros Inggilis). Sabah State Government. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 10 June 2014. Linoyog ontok 10 June 2014.
- ↑ "Lagu-Lagu Patriotik" [Patriotic Songs] (id boros Malayu). Sabah State Government. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 20 May 2016. Linoyog ontok 20 May 2016.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaGroup - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamatna - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaPorritt1997 - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaSG - ↑ "Malaysia Act 1963 (Chapter 35)" (PDF). The National Archives. United Kingdom legislation. Pinoopi mantad sand̠ad (PDF) ontok 14 November 2012. Linoyog ontok 12 August 2011.
- ↑ the Governments of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, Federation of Malaya, North Borneo, Sarawak and Singapore (1963). . p. 1 – via Wikisource.
- 1 2 3 "Key Findings Population and Housing Census of Malaysia 2020" (id boros Inggilis). Department of Statistics, Malaysia. Linoyog ontok 20 August 2022.[noputan di napatai sogigisom]
- ↑ Helmer Aslaksen (28 June 2012). "Time Zones in Malaysia" (id boros Inggilis). Department of Mathematics, Faculty of Science, National University of Singapore. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 21 May 2016. Linoyog ontok 21 May 2016.
- ↑ "Postal codes in Sabah" (id boros Inggilis). cybo.com. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 17 August 2016. Linoyog ontok 12 July 2016.
- ↑ "Postal codes in Semporna" (id boros Inggilis). cybo.com. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 17 August 2016. Linoyog ontok 12 July 2016.
- ↑ "Area codes in Sabah". cybo.com. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 17 August 2016. Linoyog ontok 12 July 2016.
- ↑ Teh Wei Soon (23 March 2015). "Some Little Known Facts On Malaysian Vehicle Registration Plates". Malaysian Digest. Pinoopi mantad sanḏad ontok 8 July 2015. Linoyog ontok 12 July 2016.
{{cite web}}: CS1 maint: unfit URL (link) - ↑ "Subnational Human Development Index (2.1) [Sabah – Malaysia]" (id boros Inggilis). Global Data Lab of Institute for Management Research, Radboud University. Linoyog ontok 12 November 2018.
- 1 2 DOSM. "Department of Statistics Malaysia". www.dosm.gov.my (id boros Inggilis). Linoyog ontok 2023-09-11.
- ↑ Kathy MacKinnon (1996). The Ecology of Kalimantan. Periplus Editions. pp. 55–57. ISBN 978-0-945971-73-3.
Since 1980, the Sabah Museum staff have carried out excavations in the Madai and Baturong limestone massifs, at caves and open sites dated back 30,000 years. Baturong is surrounded by large area of alluvial deposits, formed by the damming of the Tingkayu River by a lava flow. The Tingkayu stone industry shows a unique level of skills for its period. The remains of many mammals, snakes, and tortoises were found, all food items collected by early occupants of the rock shelters.
- ↑ "About Sabah". Sabah Tourism Promotion Corporation and Sabah State Museum. Sabah Education Department. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 15 May 2016. Linoyog ontok 15 May 2016.
- ↑ Durie Rainer Fong (10 April 2012). "Archaeologists hit 'gold' at Mansuli". The Star. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 30 October 2014. Linoyog ontok 26 April 2016.
- ↑ Stephen Chia (2008). "Prehistoric Sites and Research in Semporna, Sabah, Malaysia". Bulletin of the Society for East Asian Archaeology. Centre for Archaeological Research Malaysia, University of Science, Malaysia. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 23 May 2016. Linoyog ontok 23 May 2016.
- ↑ "Bukit Tengkorak Archaeological Sites, Semporna". Sabah Museum Department. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 25 March 2016. Linoyog ontok 26 April 2016.
- 1 2 Wendy Hutton (2000). Adventure Guides: East Malaysia. Tuttle Publishing. pp. 31–57. ISBN 978-962-593-180-7. Linoyog ontok 26 May 2013.
- 1 2 Bilcher Bala (2005). Thalassocracy: a history of the medieval Sultanate of Brunei Darussalam. School of Social Sciences, University Malaysia Sabah. p. 30. ISBN 978-983-2643-74-6.
- ↑ Barbara Watson Andaya; Leonard Y. Andaya (1984). A History of Malaysia. Palgrave Macmillan. p. 57. ISBN 978-0-312-38121-9. Linoyog ontok 26 May 2013.
- 1 2 Steven Runciman (2011). The White Rajah: A History of Sarawak from 1841 to 1946. Cambridge University Press. p. 14. ISBN 978-0-521-12899-5.
- ↑ Edward Gibbon (1788). "Fall In The East — The Decline And Fall Of The Roman Empire [Chapter 64]". Christian Classics Ethereal Library. Linoyog ontok 18 October 2017.
Hundred thousand Chinese imitated his example; and the whole empire, from Tonkin to the great wall, submitted to the dominion of Cublai. His boundless ambition aspired to the conquest of Japan: his fleet was twice shipwrecked; and the lives of a hundred thousand Mongols and Chinese were sacrificed in the fruitless expedition. But the neighbouring kingdoms, Corea, Tonkin, Cochinchina, Pegu, Bengal, and Tibet, were reduced in different degrees of tribute and obedience by the effort or terror of his arms. He explored the Indian Ocean with a fleet of a thousand ships: they sailed in sixty-eight days, most probably to Borneo, under the equinoctial line; and though they returned not without spoil or glory, the emperor was dissatisfied that the savage king had escaped from their hands.
- ↑ Henry Miers Elliot (2013). The History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period. Cambridge University Press. p. 27. ISBN 978-1-108-05585-7.
- ↑ Brunei (2004). Brunei Darussalam. Broadcasting and Information Department, Prime Minister's Office.
- ↑ Ming shi, 325, p. 8411, p. 8422.
- ↑ John Norman Miksic; Goh Geok Yian (2016). Ancient Southeast Asia. Taylor & Francis. p. 501. ISBN 978-1-317-27904-4.
- 1 2 3 4 Mohammad Al-Mahdi Tan Kho; Hurng-yu Chen (July 2014). "Malaysia-Philippines Territorial Dispute: The Sabah Case" (PDF). National Chengchi University. NCCU Institutional Repository. Pinoopi mantad sand̠ad (PDF) ontok 9 May 2016. Linoyog ontok 9 May 2016.
- 1 2 Marie-Sybille de Vienne (2015). Brunei: From the Age of Commerce to the 21st Century. NUS Press. p. 42. ISBN 978-9971-69-818-8.
- ↑ Shih-shan Henry Tsai (1996). The Eunuchs in the Ming Dynasty. SUNY Press. p. 152. ISBN 978-0-7914-2687-6.
- ↑ Henry Wise (1846). A Selection from Papers Relating to Borneo and the Proceedings at Sarāwak of James Brooke ... publisher not identified. p. 10.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 "History of Sabah". Sabah Education Department. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 14 May 2016. Linoyog ontok 14 May 2016.
- ↑ "Sultan-Sultan Brunei" [Sultans of Brunei] (id boros Malayu). Government of Brunei. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 28 January 2017. Linoyog ontok 27 January 2017.
- 1 2 Haslin Gaffor (10 April 2007). "Coffins dating back 1,000 years are found in the Kinabatangan Valley". Bernama. The Star. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 22 October 2017. Linoyog ontok 22 October 2017.
- ↑ Rozella Mahjhrin (30 September 2016). "Intriguing resting place". New Sabah Times. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 22 October 2017. Linoyog ontok 22 October 2017.
- ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamasabah info2 - ↑ "More shipwrecks lurk off Sabah". Daily Express. 29 July 2015. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 8 February 2017. Linoyog ontok 8 February 2017.
- 1 2 Ooi, Keat Gin (2015). Brunei: History, Islam, Society and Contemporary Issues. Routledge. pp. 22–110. ISBN 978-1-317-65998-3 – via Google Books.
- ↑ Graham Saunders (2002). A history of Brunei. Routledge. p. 40. ISBN 978-0-7007-1698-2. Linoyog ontok 26 May 2013 – via Google Books.
- 1 2 P. M. Holt; Ann K. S. Lambton; Bernard Lewis (1977). The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West. Cambridge University Press. p. 129. ISBN 978-0-521-29137-8 – via Google Books.
- ↑ Barbara Watson Andaya; Leonard Y. Andaya (2015). A History of Early Modern Southeast Asia, 1400–1830. Cambridge University Press. p. 159. ISBN 978-0-521-88992-6 – via Google Books.
- ↑ Rozan Yunos (24 October 2011). "In search of Brunei Malays outside Brunei". The Brunei Times. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 14 May 2016. Linoyog ontok 28 December 2012.
- 1 2 3 4 Jatswan S. Sidhu (2009). Historical Dictionary of Brunei Darussalam. Scarecrow Press. p. 53. ISBN 978-0-8108-7078-9 – via Google Books.
- ↑ Ring, Trudy; Salkin, Robert M.; La Boda, Sharon (1996). International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania. Taylor & Francis. p. 160. ISBN 978-1-884964-04-6 – via Google Books.
- ↑ Eko Prayitno Joko. "Isu Pemilikan Wilayah Pantai Timur Sabah: Satu Penulusuran daripada Sumber Sejarah" [Issues of Ownership of Sabah's East Coast Region: A Study from Historical Sources] (PDF) (id boros Malayu and Inggilis). Universiti Malaysia Sabah. Pinoopi mantad [[suspicious link removed] sand̠ad] ontok 19 May 2016. Linoyog ontok 19 May 2016.
{{cite web}}: Check|url=value (help) - 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Bachamiya Abdul Hussainmiya (2006). Brunei: revival of 1906: a popular history. Brunei Press. ISBN 978-99917-32-15-2 – via Google Books.
- 1 2 Rozan Yunos (7 March 2013). "Sabah and the Sulu claims". The Brunei Times. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 17 June 2014. Linoyog ontok 20 September 2013.
- ↑ James Francis Warren (2002). Iranun and Balangingi: globalization, maritime raiding and the birth of ethnicity. NUS Press. p. 409. ISBN 978-9971-69-242-1 – via Google Books.
- ↑ Mencari Indonesia: demografi-politik pasca-Soeharto [Finding Indonesia: post-Soeharto demographic politics] (id boros Indonesia). Yayasan Obor Indonesia. 2007. p. 123. ISBN 978-979-799-083-1 – via Google Books.
- ↑ Ranjit Singh (2000). The Making of Sabah, 1865–1941: The Dynamics of Indigenous Society. University of Malaya Press. ISBN 978-983-100-095-3 – via Google Books.
- ↑ R. Haller-Trost (1998). The Contested Maritime and Territorial Boundaries of Malaysia: An International Law Perspective. Kluwer Law International. ISBN 978-90-411-9652-1 – via Google Books.
- ↑ Burhan Djabier Magenda (2010). East Kalimantan: The Decline of a Commercial Aristocracy. Equinox Publishing. p. 42. ISBN 978-602-8397-21-6 – via Google Books.
- ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamacentury - ↑ Howard T. Fry (1970). Alexander Dalrymple (1737–1808) and the Expansion of British Trade. Routledge. p. 68–. ISBN 978-0-7146-2594-2. Linoyog ontok 25 May 2013 – via Google Books.
- 1 2 Sixto Y. Orosa (1931). "The Sulu Archipelago and its people". Yonkers on Hudson, N. Y., World Book Company, University of Michigan. p. 29. Linoyog ontok 26 August 2016 – via Internet Archive.
- 1 2 3 4 5 Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaFitzgerald2016 - ↑ Leigh R. Wright (1988). The Origins of British Borneo. Hong Kong University Press. p. 134. ISBN 978-962-209-213-6 – via Google Books.
- ↑ James Francis Warren (1981). The Sulu Zone, 1768–1898: The Dynamics of External Trade, Slavery, and Ethnicity in the Transformation of a Southeast Asian Maritime State. NUS Press. pp. 114–122. ISBN 978-9971-69-004-5 – via Google Books.
- ↑ Charles Alfred Fisher (1966). South-East Asia: A Social, Economic and Political Geography. Taylor & Francis. p. 147. GGKEY:NTL3Y9S0ACC. Linoyog ontok 26 May 2013 – via Google Books.
- ↑ J. M. Gullick (1967). Malaysia and Its Neighbours. Routledge & K. Paul. pp. 148–149. ISBN 978-0-7100-4141-8 – via Google Books.
- ↑ Keat Gin Ooi (2004). Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to Timor. R–Z. volume three. ABC-CLIO. p. 251. ISBN 978-1-57607-770-2. Linoyog ontok 26 May 2013 – via Google Books.
- ↑ British Government (1885). "British North Borneo Treaties. (British North Borneo, 1885)" (PDF). lawnet.sabah.gov.my. Sabah State Government (State Attorney-General's Chambers). Pinoopi mantad sand̠ad (PDF) ontok 29 October 2013. Linoyog ontok 24 February 2013.
- ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaSkutsch2013 - 1 2 Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamabnbm - ↑ Gordon L. Rottman (2002). World War II Pacific Island Guide: A Geo-military Study. Greenwood Publishing Group. p. 206. ISBN 978-0-313-31395-0.
- ↑ Takashi Shiraishi (1993). The Japanese in Colonial Southeast Asia. SEAP Publications. p. 54. ISBN 978-0-87727-402-5 – via Google Books.
- 1 2 3 Claudette Colbert, Patric Knowles (20 February 1950). Three Came Home (Full Movie) (video). 20th Century Fox. Event occurs at 00:12:55. Pinoopi mantad sanḏad ontok 11 December 2021.
- 1 2 3 4 5 6 Regina Lim (2008). Federal-state Relations in Sabah, Malaysia: The Berjaya Administration, 1976–85. Institute of Southeast Asian Studies. pp. 36–84. ISBN 978-981-230-812-2 – via Google Books.
- ↑ Keat Gin Ooi (2006). "The 'Slapping Monster' and Other Stories: Recollections of the Japanese Occupation (1941–1945) of Borneo through Autobiographies, Biographies, Memoirs, and Other Ego-documents". Journal of Colonialism and Colonial History. 7 (3). doi:10.1353/cch.2007.0009. S2CID 162251646.
- ↑ Danny Wong Tze Ken (February 2001). "Anti-Japanese Activities in North Borneo before World War Two, 1937–1941". Journal of Southeast Asian Studies. 32 (1): 93–105. doi:10.1017/S0022463401000042. JSTOR 20072301. S2CID 162477885.
- 1 2 Keat Gin Ooi (2010). The A to Z of Malaysia. Scarecrow Press. p. 214. ISBN 978-1-4616-7199-2 – via Google Books.
- ↑ Keat Gin Ooi (2010). The Japanese Occupation of Borneo, 1941–45. Routledge. p. 164. ISBN 978-1-136-96309-4 – via Google Books.
- ↑ Tanaka, Y. (2019). Hidden Horrors: Japanese War Crimes In World War II. Taylor & Francis. p. 13. ISBN 978-0-429-72089-5. Linoyog ontok 24 January 2025.
- ↑ Jane Bickersteth; Amanda Hinton (1996). Malaysia & Singapore Handbook. Footprint Handbooks. ISBN 978-0-8442-4909-4.
- ↑ "General information about Australian prisoners of the Japanese". Australian War Memorial. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 16 May 2016. Linoyog ontok 16 May 2016.
- ↑ "World War II > Japan > Sandakan". Australian War Memorial. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 14 May 2016. Linoyog ontok 14 May 2016.
- ↑ "The Marches". Government of Australia. Australia's War 1939–1945. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 15 March 2017. Linoyog ontok 14 May 2016.
- ↑ Gin, Ooi Keat (October 2002). "Prelude to Invasion: Covert Operations Before the Re-occupation of Northwest Borneo, 1944–45". Journal of the Australian War Memorial (37). ISSN 1327-0141. Linoyog ontok 2 November 2014.
- ↑ "Prelude to invasion: covert operations before the re-occupation of Northwest Borneo, 1944-45". Australian War Memorial. Linoyog ontok 5 August 2024.
- ↑ Lynette Ramsay Silver (2010). Blood Brothers: Sabah and Australia, 1942–1945. Opus Publications. ISBN 978-983-3987-39-9 – via Google Books.
- ↑ A Military History of Australia (3rd ed.). Cambridge University Press. 2008. p. 191. ISBN 978-0-511-48134-5.
- 1 2 3 4 "British North Borneo Becomes Crown Colony". Kalgoorlie Miner. Trove. 18 July 1946. p. 1. Linoyog ontok 17 May 2016.
- ↑ Ismail Ali. "The Role and Contribution of the British Administration and the Capitalist in the North Borneo Fishing Industry, 1945–63" (PDF). Pascasarjana Unipa Surabaya. Pinoopi mantad sand̠ad (PDF) ontok 7 June 2015. Linoyog ontok 22 April 2015.
- ↑ Charles P. Williamson (30 July 1929). "Treaty over Turtle Islands". The Telegraph. Linoyog ontok 17 May 2016 – via Google Books.
- ↑ Peter C. Richards (6 December 1947). "New Flag Over Pacific Paradise". The Sydney Morning Herald. Linoyog ontok 22 October 2015 – via Google Books.
- ↑ "The National Archives DO 187/31 (Declarations of independence by Sarawak, Sabah and Singapore)". The National Archives. 1963. Linoyog ontok 9 February 2025.
- ↑ "The National Archives DO 169/254 (Constitutional issues in respect of North Borneo and Sarawak on joining the federation)". The National Archives. 1961–1963. Linoyog ontok 23 April 2015.
- ↑ Philip Mathews (28 February 2014). Chronicle of Malaysia: Fifty Years of Headline News, 1963–2013. Editions Didier Millet. p. 15. ISBN 978-967-10617-4-9.
- ↑ Frans Welman (9 March 2017). Borneo Trilogy Volume 1: Sabah. Booksmango. p. 159. ISBN 978-616-245-078-5. Linoyog ontok 28 May 2013.
- ↑ "Sarawak: Report of the Commission of Enquiry, North Borneo and Sarawak, 1962 (Cobbold Commission)". The National Archives. 1962. Linoyog ontok 16 May 2016 – via discovery.national archives.gov.uk.
- ↑ Edwin Lee (1976). The Towkays of Sabah: Chinese Leadership and Indigenous Challenge in the Last Phase of British Rule. Singapore University Press – via Google Books.
- ↑ P. J. Granville-Edge (1999). The Sabahan: the life & death of Tun Fuad Stephens. Family of the late Tun Fuad Stephens. ISBN 978-983-40114-0-6.
- ↑ "Trust and Non-self governing territories". United Nations. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 3 May 2011. Linoyog ontok 2 April 2016.
- ↑ "United Nations Member States". United Nations. 3 July 2006. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 5 March 2016. Linoyog ontok 1 April 2016.
- ↑ Bryan Perrett (2007). British Military History For Dummies. John Wiley & Sons. p. 402. ISBN 978-0-470-06191-6 – via Google Books.
- ↑ Center for Strategic Intelligence Research (U.S.) (2007). A Muslim archipelago: Islam and Politics in Southeast Asia. Government Printing Office. p. 19. ISBN 978-0-16-086920-4.
- 1 2 Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaPH claim - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaPH claim research - ↑ Great Britain. Colonial Office; Malaysia; Great Britain. Office of Commonwealth Relations (1963). Malaysia: agreement concluded between the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, the Federation of Malaya, North Borneo, Sarawak, and Singapore. H. M. Stationery Off.
- ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaoath stone story - ↑ R. S. Milne; K. J. Ratnam (May 1969). "Patterns and Peculiarities of Voting in Sabah, 1967". Asian Survey. 9 (5): 373–381. doi:10.2307/2642463. JSTOR 2642463.
- ↑ "Sabah – Lest We Forget". Tourism Malaysia. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 1 August 2013. Linoyog ontok 17 June 2013.
- ↑ Arfa Yunus (5 April 2015). "Past air crashes that involved VIPs". The Rakyat Post. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 24 July 2015. Linoyog ontok 24 July 2015.
- ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaKincaidShah2007 - ↑ "Laws of Malaysia A585 Constitution (Amendment) (No. 2) Act 1984". dvs.gov.my. Department of Veterinary Services, Government of Malaysia. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 29 April 2014. Linoyog ontok 28 April 2014.
- ↑ "Remembering Jesselton's birth". Daily Express. 31 January 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 14 May 2016. Linoyog ontok 14 May 2016.
- ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaJustice2003 - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamacourt result - ↑ Najib, Najiah (30 December 2013). "Lahad Datu invasion: A painful memory of 2013". Astro Awani. Pinoopi mantad sanḏad ontok 9 March 2021. Linoyog ontok 20 April 2021.
- ↑ Poling, Gregory; DePadua, Phoebe; Frentasia, Jennifer (8 March 2013). "The Royal Army of Sulu Invades Malaysia". Center for Strategic & International Studies. Pinoopi mantad sanḏad ontok 8 March 2021. Linoyog ontok 20 April 2021.
- ↑ Bunyan, John (25 February 2019). "After six years, police commandos shed light on Lahad Datu incursion". Malay Mail. Linoyog ontok 24 January 2025.
The Lahad Datu standoff reportedly saw a total of 68 deaths, including 56 from the Sulu sultanate, nine from the Malaysian authorities and six civilians.
- 1 2 3 Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamastate government structure - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaknight - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaseats - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaSadiq2008 - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaberjaya refugees - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaboon kheng - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamachin kin wah - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaweiss - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamashafie government - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaequal partner 1 - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaequal partner 2 - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernama2021 amendment - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamastate papers - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamatregonning modern - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamatotal population - ↑ Jonny Beardsall (15 May 2007). "Settled by the sea in the Land Below the Wind". The Telegraph. Pinoopi mantad sanḏad ontok 11 January 2022. Linoyog ontok 1 June 2017.
- ↑ "Sabah fishermen spared Super Typhoon Haiyan's wrath". The Star. 10 November 2013. Linoyog ontok 1 June 2017.
- ↑ "Sabah @ a Glance". Department of Statistics, Malaysia. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 20 March 2020. Linoyog ontok 29 December 2017.
- ↑ "Coastal Engineering". Department of Irrigation and Drainage, Sabah. Linoyog ontok 22 May 2016.
- 1 2 3 "The Fisheries Industry in Sabah – A Short Profile". Department of Fisheries, Sabah. 25 April 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 23 May 2016. Linoyog ontok 23 May 2016.
- ↑ "Convention on the Inter-governmental Maritime Consultative Organization Done at Geneva on 6 March 1948 [Communication From the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland]" (PDF). United Nations. 13 November 1961. Pinoopi mantad sand̠ad (PDF) ontok 15 December 2019. Linoyog ontok 15 December 2019.
- 1 2 "Environmental Law and Policy in Sabah: From Ridge to Reef – Volume 4: Coasts, Islands and Seas" (PDF). Forever Sabah. 2015. p. 27/113. Pinoopi mantad sand̠ad (PDF) ontok 23 May 2016. Linoyog ontok 23 May 2016.
- ↑ Nobuo Mimura (2008). Asia-Pacific Coasts and Their Management: States of Environment. Springer Science & Business Media. p. 224. ISBN 978-1-4020-3625-5.
- ↑ Joanese Muda (November 2013). "The geological heritage values and potential geotourism development of the beaches in Northern Sabah, Malaysia" (PDF). Department of Minerals and Geosciences, Sarawak. Bulletin of the Geological Society of Malaysia. p. 1. Pinoopi mantad sand̠ad (PDF) ontok 22 May 2016. Linoyog ontok 22 May 2016.
- ↑ Andy Russel Immit Mojiol (2006). Ecological Landuse Planning and Sustainable Management of Urban and Sub-urban Green Areas in Kota Kinabalu, Malaysia. Cuvillier Verlag. p. 13. ISBN 978-3-86727-081-6.
- ↑ "Kota Kinabalu Wetland". Ramsar Convention. Linoyog ontok 1 August 2018.
- ↑ George Argent; Anthony Lamb; Anthea Phillipps (2007). The Rhododendrons of Sabah, Malaysian Borneo. Natural History Publications (Borneo). ISBN 978-983-812-111-8.
- ↑ Kyoji Sassa; Paolo Canuti; Yueping Yin (2014). Landslide Science for a Safer Geoenvironment: Vol.1: The International Programme on Landslides (IPL). Springer. p. 149. ISBN 978-3-319-04999-1.
- ↑ K. M. Wong; Chew Lun Chan (1997). Mount Kinabalu: Borneo's Magic Mountain: An Introduction to the Natural History of One of the World's Great Natural Monuments. Natural History Publications. ISBN 978-983-812-014-2.
- ↑ Lawrence S. Hamilton; James O. Juvik; F.N. Scatena (2012). Tropical Montane Cloud Forests. Springer Science & Business Media. p. 194. ISBN 978-1-4612-2500-3.
- ↑ George Thomas Kurian (1987). The Encyclopedia of the Third World: Guinea-Bissau to Peru. Facts on File. ISBN 978-0-8160-1120-9.
- 1 2 3 4 Uwe Tietze (2007). Credit and Microfinance Needs in Inland Capture Fisheries Development and Conservation in Asia. Food & Agriculture Org. pp. 130–131. ISBN 978-92-5-105756-8.
- ↑ Zabani Md. Zuki; Anthony R. Lupo (2007). "The Interannual Variability of Tropical Cyclone Activity in the Southern South China Sea". Journal of Geophysical Research. 113 (D6): D06106. Bibcode:2008JGRD..113.6106Z. doi:10.1029/2007JD009218. hdl:10355/2440.
- ↑ "106 die in storm and 3,000 are left homeless". The Irish Times. 27 December 1996. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 22 May 2016. Linoyog ontok 22 May 2016.
- ↑ "The Christmas Day Storm – Typhoon GREG". CNN and The Star. School of Meteorology, University of Oklahoma. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 24 August 2005. Linoyog ontok 22 May 2016.
- ↑ "Shedding new light on recent Sabah earthquake". Nanyang Technological University. June 2015. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 21 May 2016. Linoyog ontok 6 June 2015.
- ↑ Avijit Gupta, ed. (2005). The Physical Geography of Southeast Asia (PDF). Oxford University Press. pp. 15, 17. ISBN 978-0-19-924802-5. Pinoopi mantad sand̠ad (PDF) ontok 23 May 2016. Linoyog ontok 23 May 2016 – via Universitas PGRI, Palembang.
- ↑ "Does It Snow In Malaysia? – Everything You Need To Know". Doesitsnowin.com. 31 May 2021. Linoyog ontok 21 February 2022.
- ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaAsaad18 - 1 2 Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamabiodiversity - ↑ "Case study on river management: Kinabatangan". World Wide Fund for Nature. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 20 May 2016. Linoyog ontok 20 May 2016.
- ↑ "Introduction to Crocker Range Park". Sabah Parks. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 24 May 2016. Linoyog ontok 24 May 2016.
- ↑ "Kinabalu Park". UNESCO. 2000. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 20 May 2016. Linoyog ontok 24 June 2007.
- ↑ Tan Hee Hui (12 June 2011). "Chilling out in a tropical destination". The Jakarta Post. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 23 May 2016. Linoyog ontok 23 May 2016.
- ↑ Maipol Spait (2001). "Marine Park Management: Issues and Challenges" (PDF). Sabah Parks. Sabah State Government. p. 2/11. Pinoopi mantad sand̠ad (PDF) ontok 24 May 2016. Linoyog ontok 24 May 2016.
- ↑ "Introduction to Pulau Tiga Park". Sabah Parks. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 24 May 2016. Linoyog ontok 24 May 2016.
- ↑ "Introduction to Tunku Abdul Rahman Park". Sabah Parks. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 24 May 2016. Linoyog ontok 24 May 2016.
- ↑ "Nation's biggest marine park". Daily Express. 27 May 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 27 May 2016. Linoyog ontok 27 May 2016.
- ↑ A. Montagne; O. Naim; C. Tourrand; B. Pierson; D. Menier (2013). "Status of Coral Reef Communities on Two Carbonate Platforms (Tun Sakaran Marine Park, East Sabah, Malaysia)" (PDF). Journal of Ecosystems. 2013: 1–15. doi:10.1155/2013/358183.
- ↑ "(Educational) Why We Should Protect Turtle". Department of Marine Park, Malaysia. 26 June 2012. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 19 September 2017. Linoyog ontok 23 May 2016.
- ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaanimals 1962 - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaforest 1968 - 1 2 Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamawildlife enactment - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaseasonal hunting - 1 2 "Official: Forests in Sabah depleting fast due to logging". New Straits Times. 1 July 2000. Linoyog ontok 25 May 2016.
- ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaenv issues - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaforestry rights - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaforestry laws - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamathreats - 1 2 3 Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaenv - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaforest fire - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamafish bombing 1 - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamafish bombing 2 - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamarhino extinction - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamabanteng - 1 2 Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamawpd - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamapangolin - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamasharks and stingray - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaprotected species - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaindigenous hunting - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamamyth and wisdom - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaindigenous culture - 1 2 Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaculture relationship - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamacoffin - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamapolitics - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaborneo village - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamamari mari - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamamonsopiad - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamamuseum - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaother museums - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamacocoa - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernama3d wonders - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaupside down - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaant house - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaexotica 1 - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaexotica 2 - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamacraft sales - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamamusical instruments - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaethnic instruments - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamarungus music 1 - 1 2 Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamarungus music 2 - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamasuling - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamamagunatip - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaadai-adai - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamadances - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamacultures intro - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamabatik 1 - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamabatik 2 - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamabeaufort mee - 1 2 Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamanoodles - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamabosou - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamapinasakan - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamasatay 1 - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamasatay 2 - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamatuaran mee - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamatuhau - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernama15 dishes - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamasnacks - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaborneo travel - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamatea attraction - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamacrocker range voices - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaalcohol consumption - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaculinary tourism - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamahatton - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaada pryer - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamajohnsons - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamasuart - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamatregonning - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamasandakan 8 - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamabuckaroo - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamabat 21 - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamarimmer - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamasabah film - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaampal - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamasurvivor - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaunduk ngadau - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamamr kaamatan - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaholidays - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamasabah day 1 - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamasabah day 2 - 1 2 Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamabridge - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamakolig - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamagood friday - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamafestivals - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaolympics - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamacommonwealth - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaasian games - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamasports council - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamapara sukma - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamasaga - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamatraditional sports - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamacomplexes - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamasarawak brunei - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaborneo cup - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamacommission - ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaesports - ↑ Chin, Mary (23 April 2016). "Sabah's own little New Zealand". Daily Express. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 2 May 2017. Linoyog ontok 30 January 2025.
- ↑ Miwil, Olivia (27 December 2020). "'Little New Zealand' a hit". New Straits Times. Linoyog ontok 30 January 2025.
- ↑ "GDP By State (2010–2016)". Department of Statistics, Malaysia. 6 September 2017. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 4 August 2018. Linoyog ontok 19 July 2018.
- 1 2 "(Chapter 4) Increase Value Capture of Sabah's Resources in Downstream Manufacturing Activities" (PDF). Sabah Development Corridor. p. 92 (52/4) and 100 (13/24). Pinoopi mantad sand̠ad (PDF) ontok 29 May 2016. Linoyog ontok 29 May 2016.
- ↑ Carolyn Hong (27 August 2013). "The resurgence of Sabah's tourism industry". Business Circle. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 29 May 2016. Linoyog ontok 29 May 2016.
- ↑ Ripin; Raymond (18 June 2011). "Tourism to surpass current share of Sabah's GDP". The Borneo Post. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 29 May 2016. Linoyog ontok 29 May 2016.
- ↑ "Impressive rise in tourists to Sabah: Matta". Daily Express. 22 May 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 29 May 2016. Linoyog ontok 29 May 2016.
- ↑ Julia Chan (19 February 2019). "Sabah hits record-breaking tourism numbers". The Malay Mail. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 26 March 2019. Linoyog ontok 26 March 2019.
- ↑ "Sabah's Economy in Brief". e-borneo. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 29 May 2016. Linoyog ontok 29 May 2016.
- ↑ Jeffrey R. Professor Vincent; Rozali Professor Mohamed Ali (2010). Managing Natural Wealth: Environment and Development in Malaysia. Routledge. p. 56. ISBN 978-1-136-52248-2.
- ↑ François Ruf (1995). Cocoa Cycles: The Economics of Cocoa Supply. Woodhead Publishing. p. 268. ISBN 978-1-85573-215-5.
- ↑ Malaysia – Achieving the Millennium Development Goals (Successes and Challenges) (PDF). United Nations Development Programme. 2005. p. 11. ISBN 978-983-3055-03-6. Pinoopi mantad sand̠ad (PDF) ontok 29 May 2016. Linoyog ontok 29 May 2016.
- ↑ "Socio-Economic Context". Bornean Biodiversity and Ecosystem Conservation. Sabah State Government. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 29 May 2016. Linoyog ontok 29 May 2016.
- ↑ Hasnah Ali; Sanep Ahmad (1 January 2009). "Why Poor Regions Remain Poor? Evidence from Malaysia". International Review of Business Research Papers. p. 5/12 (344). Pinoopi mantad sand̠ad (PDF) ontok 14 May 2016. Linoyog ontok 29 May 2016.
- 1 2 3 4 Dullah Mulok; Kasim Mansur; Mori Kogid (2015). "The Sabah Development Corridor (SDC)" (PDF). Faculty of Business, Economics and Accountancy, Universiti Malaysia Sabah. Universiti Kebangsaan Malaysia. ISSN 2231-962X. Pinoopi mantad sand̠ad (PDF) ontok 29 May 2016. Linoyog ontok 29 May 2016.
- ↑ "GDP By State (2010–2014)". Department of Statistics, Malaysia. p. 2 and 5. Pinoopi mantad sand̠ad (PDF) ontok 4 August 2018. Linoyog ontok 30 May 2016.
- ↑ "RM45bil Sabah exports since 2009". Daily Express. 8 July 2015. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 29 May 2016. Linoyog ontok 29 May 2016.
- 1 2 3 "Ports". Suria Group. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 18 July 2016. Linoyog ontok 18 July 2016.
- ↑ "Sabah looks to logistics for growth". Oxford Business Group. 25 March 2016. Linoyog ontok 4 July 2016.
- ↑ Paulius Kuncinas (3 April 2016). "Sabah looks to logistics for growth". The Borneo Post. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 30 May 2016. Linoyog ontok 30 May 2016.
- ↑ "Sepanggar Port expansion work to start next year". Daily Express. 17 February 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 4 July 2016. Linoyog ontok 4 July 2016.
- ↑ "Kerajaan Tingkatkan Pembiayaan Bagi Pembesaran Pelabuhan Kontena Teluk Sepanggar" [Government Raises Financing For Sepanggar Coast Container Port Expansion] (id boros Malayu). Bernama. 28 June 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 4 July 2016. Linoyog ontok 4 July 2016.
- ↑ "Seaweed industry dying due to kidnappings". Daily Express. 16 July 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 16 July 2016. Linoyog ontok 16 July 2016.
- ↑ "Exciting year for oil & gas industry". Daily Express. 5 January 2015. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 6 May 2017. Linoyog ontok 1 September 2019.
- 1 2 "Sabah: Year in Review". Oxford Business Group. 2011. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 23 May 2014. Linoyog ontok 14 November 2012.
- ↑ Sorkhabi Rasoul (2012). "Borneo's Petroleum Plays". GEO ExPro. Vol. 9, no. 4. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 21 November 2015. Linoyog ontok 20 November 2015.
A simplified map showing the distribution of major sedimentary basins onshore and offshore Borneo.
- ↑ "More oil, gas revenue for Sabah". Daily Express. 16 November 2014. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 14 May 2016. Linoyog ontok 14 May 2016.
- ↑ Shireen Mardziah Hashim (1998). Income Inequality and Poverty in Malaysia. Rowman & Littlefield. p. 131. ISBN 978-0-8476-8858-6.
- ↑ "Cabotage Policy Cannot Be Repealed". The Borneo Post. Sabah Ports Authority. 29 September 2015. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 30 May 2016. Linoyog ontok 30 May 2016.
- ↑ Muguntan Vanar; Stephanie Lee (16 February 2017). "Liow: Cabotage policy to be reviewed to bring down cost of goods in east Malaysia". The Star. Linoyog ontok 17 February 2017.
- ↑ "PM: No more cabotage for Sabah, Sarawak and Labuan from June". The Malay Mail. 7 May 2017. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 8 May 2017. Linoyog ontok 8 May 2017.
- ↑ Marcus Hand (10 May 2017). "Cabotage law between east and west Malaysia to be scrapped". Seatrade Maritime News. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 10 May 2017. Linoyog ontok 10 May 2017.
- 1 2 "My Vision Is To Narrow Development Gap Between Sabah And Peninsula: Najib". Bernama. Malaysian Digest. 28 May 2016. Pinoopi mantad sanḏad ontok 30 May 2016. Linoyog ontok 30 May 2016.
{{cite web}}: CS1 maint: unfit URL (link) - ↑ "Sabah Must Develop Together With The Peninsula – Wan Azizah". Bernama. Malaysian Digest. 1 July 2018. Pinoopi mantad sanḏad ontok 9 July 2018. Linoyog ontok 10 July 2018.
{{cite web}}: CS1 maint: unfit URL (link) - ↑ Mohd Izham Unnip Abdullah; Abdul Rahemang Taiming (1 July 2018). "Federal Government to continue developing Sabah". New Straits Times. Linoyog ontok 10 July 2018.
- ↑ "Sabah unemployment rate down – Director". The Borneo Post. 12 May 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 30 May 2016. Linoyog ontok 30 May 2016.
- ↑ Muguntan Vanar (16 February 2016). "Sabah aims to end squatter problem". The Star. Linoyog ontok 30 May 2016.
- ↑ Uqbah Iqbal (2015). Japanese Economic Interests in Sabah after the Second World War. Grin. ISBN 978-3-656-96933-4. Linoyog ontok 29 May 2016.
- ↑ Shalina R. (3 February 2017). "Sabah turns to China, India". The Borneo Post. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 4 February 2017. Linoyog ontok 4 February 2017.
- ↑ "Sabah targets several countries to be trade partners". The Borneo Post. 7 August 2019. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 8 August 2019. Linoyog ontok 8 August 2019.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 "(Chapter 5) Progressive Growth is Within Reach – Develop Infrastructure and People as Key Enablers for Sabah's Growth" (PDF). Sabah Development Corridor. Pinoopi mantad sand̠ad (PDF) ontok 27 June 2016. Linoyog ontok 27 June 2016.
- ↑ "Sejarah Kementerian Pembangunan Infrastruktur Sabah" [History of the Ministry of Infrastructure Development Sabah] (id boros Malayu). Sabah Ministry of Infrastructure Development. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 29 June 2016. Linoyog ontok 29 June 2016.
- ↑ "Sabah allocates RM1.583b to develop infrastructure, public facilities next year". Bernama. The Malay Mail. 15 November 2013. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 4 July 2016. Linoyog ontok 4 July 2016.
- ↑ "Sabah allocated RM4.07 billion in 2015 Budget". Bernama. The Rakyat Post. 10 November 2014. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 4 July 2016. Linoyog ontok 4 July 2016.
{{cite web}}: no-break space character in|title=at position 23 (help) - ↑ "Ministry: RM11b for infrastructure projects in Sabah since 8MP". Bernama. The Malay Mail. 28 October 2014. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 4 July 2016. Linoyog ontok 4 July 2016.
- ↑ "Transforming Rural Areas to Uplift Wellbeing of Rural Communities (Strategy Paper 4)" (PDF). 11th Malaysia Plan, Economic Planning Unit, Prime Minister's Department. p. 3/15 (4–1). Pinoopi mantad sand̠ad (PDF) ontok 15 July 2016. Linoyog ontok 16 July 2016.
- ↑ "Basketful of 'goodies' for Sabah and Sarawak in Budget 2020". Bernama. The Malaysian Reserve. 11 October 2019. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 30 October 2019. Linoyog ontok 30 October 2019.
- ↑ Tarvin Gill (11 October 2019). "Malaysia is investing heavily into its tech landscape". Mashable Southeast Asia. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 30 October 2019. Linoyog ontok 30 October 2019.
- 1 2 "Kimanis Power Plant". Economic Transformation Programme. 16 November 2012. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 19 July 2016. Linoyog ontok 19 July 2016.
- ↑ M. Shanmugam (5 September 2016). "Ranhill tipped for another IPP, a 300 MW power plant in Sabah". The Star. Linoyog ontok 5 September 2016.
- ↑ Nancy Lai (14 October 2011). "100% power supply coverage in Sabah by 2012 – SESB". The Borneo Post. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 29 June 2016. Linoyog ontok 29 June 2016.
- ↑ "Gov't To Upgrade Electricity Grid In Sabah". Bernama. Malaysian Digest. 23 July 2018. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 24 July 2018. Linoyog ontok 25 July 2018.
- ↑ "Sarawak to export electricity to Sabah beginning Q2 2025". Dayak Daily. 18 November 2024. Pinoopi mantad sanḏad ontok 23 January 2025. Linoyog ontok 28 October 2025.
- ↑ "PLN Akan Ekspor Listrik dari Kalimantan Utara Ke Sabah Malaysia" [PLN Will Export Electricity from North Kalimantan to Sabah Malaysia] (id boros Indonesia). Detik Finance. 19 July 2013. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 27 February 2017. Linoyog ontok 28 February 2017.
- ↑ "PLN Jalin Kerjasama Kelistrikan dengan Sabah Electricity, Sdn. Bhd" [PLN Develops Electricity Cooperation with Sabah Electricity, Sdn. Bhd.] (id boros Indonesia). Kementerian ESDM. 13 January 2014. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 27 February 2017. Linoyog ontok 28 February 2017.
- ↑ Antonio Colina IV (12 July 2018). "Borneo-Mindanao power interconnection pushed". Manila Bulletin. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 18 July 2018. Linoyog ontok 18 July 2018.
- ↑ "Palawan moving closer to getting power from Sabah". The Borneo Post. 5 November 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 27 February 2017. Linoyog ontok 28 February 2017.
- ↑ "Power link between Palawan, Sabah eyed". Sunstar. Sun.Star Manila. 26 February 2017. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 27 February 2017. Linoyog ontok 28 February 2017.
- ↑ "Power linkage pushed between Palawan, Sabah". Rachel Ganancial. 19 August 2019. Linoyog ontok 21 October 2019.
- ↑ Julie Goh (16 February 2011). "Malaysia scraps Sabah coal power plant project". Reuters. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 29 June 2016. Linoyog ontok 29 June 2016.
- ↑ Ruben Sario (17 October 2013). "NGOs alarmed over reviving Sabah coal power plant". The Star. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 29 June 2016. Linoyog ontok 29 June 2016.
- ↑ Sandra Sokial (21 September 2014). "Renewable energy more powerful than a coal-fired power plant". The Rakyat Post. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 29 June 2016. Linoyog ontok 29 June 2016.
- ↑ Mohd Izham B. Hashim (28 October 2015). "Radin: Govt supports renewable energy in Sabah". New Sabah Times. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 29 June 2016. Linoyog ontok 29 June 2016.
- ↑ "Grassroots Grant Assistance Project for Electrification of Community Centre by Solar Energy in Pulau Larapan, Sabah". Consular Office of Japan in Kota Kinabalu. 10 March 2010. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 11 August 2016. Linoyog ontok 11 August 2016.
- ↑ "Malaysia's first geothermal power plant to open in Tawau". The Star. 8 August 2016. Linoyog ontok 11 August 2016.
- ↑ "Sabah geothermal power plant project found abandoned, Dewan Rakyat told". Bernama. The Malay Mail. 6 December 2018. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 21 October 2019. Linoyog ontok 21 October 2019.
- ↑ "Koreans eye Sabah to site world's first bio-butanol plant". Daily Express. 7 October 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 14 October 2016. Linoyog ontok 14 October 2016.
- 1 2 "Background / History". Sabah State Water Department. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 1 July 2016. Linoyog ontok 1 July 2016.
- ↑ "Kota Belud village gets new gravity water system". Daily Express. 17 August 2019. Pinoopi mantad sanḏad ontok 30 July 2025. Linoyog ontok 6 January 2022.
- ↑ "Second dam needed for Sabah". The Star. 27 March 2015. Linoyog ontok 19 July 2016.
- ↑ "Kaiduan Dam project on: Pairin". Daily Express. 24 November 2015. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 19 July 2016. Linoyog ontok 19 July 2016.
- ↑ "Sustainable Usage of Energy to Support Growth (Strategy Paper 17)" (PDF). 11th Malaysia Plan, Economic Planning Unit, Prime Minister's Department. p. 8/30 (17–6). Pinoopi mantad sand̠ad (PDF) ontok 29 June 2016. Linoyog ontok 29 June 2016.
- ↑ "Losing 20,000 LPG cylinders to Sebatik". Daily Express. 2 December 2015. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 30 June 2016. Linoyog ontok 30 June 2016.
- ↑ Michael Teh. "All permits for LPG sale in Sebatik cancelled". New Sabah Times. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 30 June 2016. Linoyog ontok 30 June 2016.
- ↑ "New policy soon on LPG cylinders". Daily Express. 17 May 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 30 June 2016. Linoyog ontok 30 June 2016.
- 1 2 "Chapter 2: An Overview of the Telecommunications Industry in Malaysia" (PDF). University of Malaya. p. 2/21 (7). Pinoopi mantad sand̠ad (PDF) ontok 2 July 2016. Linoyog ontok 2 July 2016.
- 1 2 "Changing role of the Telecoms Department". New Straits Times. 17 May 1997. Linoyog ontok 2 September 2016.
- ↑ B.K. Sidhu (31 July 2015). "Sabah and Sarawak likely to get more for telecommunications and broadcasting". The Star. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 2 July 2016. Linoyog ontok 3 July 2016.
- ↑ "Positive steps to increase Internet penetration: Pang". Daily Express. 22 November 2014. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 2 July 2016. Linoyog ontok 3 July 2016.
- ↑ Chok Sim Yee (29 March 2016). "TM to expand UniFi coverage in Sabah". The Borneo Post. Linoyog ontok 20 February 2018 – via PressReader.
- ↑ Stephanie Lee (9 September 2017). "Fast and stable Internet connection". The Star. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 20 February 2018. Linoyog ontok 20 February 2018.
- ↑ Kugan (22 September 2017). "Celcom Fibre service now available in Sabah, up to 100Mbps". MalaysianWireless. Malaysian Wireless. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 20 February 2018. Linoyog ontok 20 February 2018.
- ↑ Alexander Wong (6 September 2019). "Digi launches Home Fibre Broadband in Sabah, up to 1Gbps". SoyaCincau. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 30 October 2019. Linoyog ontok 30 October 2019.
- ↑ "DUN Sabah : Pelaksanaan rangkaian 5G di Sabah dijalankan secara berfasa" [Sabah DUN: Implementation of 5G network in Sabah to be carried out in phases]. Sabah Media (id boros Malayu). 29 November 2022. Pinoopi mantad sanḏad ontok 27 October 2025. Linoyog ontok 28 October 2025 – via Ministry of Science, Technology and Innovation of Sabah.
- ↑ "Sabah Expected To Enjoy 5G Next Year, State Assembly Told". Malay Mail. 23 March 2025. Pinoopi mantad sanḏad ontok 27 October 2025. Linoyog ontok 28 October 2025 – via Ministry Of Communications, Malaysia.
- ↑ "U Mobile Powers National Day and Sabah Day Celebrations With Its ULTRA5G Experience". U Mobile. 29 August 2025. Pinoopi mantad sanḏad ontok 27 October 2025. Linoyog ontok 28 October 2025.
- ↑ "DPM launches East Malaysia International Internet Gateway project". Bernama. The Malay Mail. 23 July 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 16 August 2016. Linoyog ontok 17 August 2016.
- ↑ "Undersea stations to turn Sabah into telecom hub". Daily Express. 27 November 2015. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 9 July 2016. Linoyog ontok 9 July 2016.
- ↑ "TM Sabah to install additional 30,000 'home passes' for Unifi service". Bernama. The Borneo Post. 23 June 2017. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 22 October 2017. Linoyog ontok 22 October 2017.
- ↑ Ruben Sario (15 August 2016). "Faster, cheaper Internet access in the pipeline". The Star. Linoyog ontok 17 August 2016.
- ↑ Carmencita A. Carillo (12 August 2015). "BIMP-EAGA cable project to improve Internet in ARMM". BusinessWorld. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 20 September 2017. Linoyog ontok 9 July 2016.
- ↑ "Sabah set to be regional ICT hub with telco deal". The Star. 7 March 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 2 July 2016. Linoyog ontok 3 July 2016.
- ↑ "MCMC proposes free WiFi for Kota Kinabalu". Bernama. New Straits Times. 14 May 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 2 July 2016. Linoyog ontok 3 July 2016.
- ↑ "rtmkk". rtmsabah.gov.my. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 19 January 2009.
- ↑ "KKFM 91.1 MHz (Pengenalan)" [KKFM 91.1 MHz (Introduction)] (id boros Malayu). Universiti Malaysia Sabah. Pinoopi mantad [[suspicious link removed] sand̠ad] ontok 2 July 2016. Linoyog ontok 3 July 2016.
{{cite web}}: Check|url=value (help); no-break space character in|title=at position 10 (help); no-break space character in|trans-title=at position 10 (help) - ↑ "Bayu FM". Astro. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 11 July 2016. Linoyog ontok 3 July 2016.
- ↑ "Official Launch of Kupikupi FM 96.3". Kupi-Kupi FM. 28 January 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 2 July 2016. Linoyog ontok 3 July 2016.
- ↑ "KK12FM". KK12FM. Linoyog ontok 22 October 2017.
- ↑ "VOKFM". VOKFM. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 19 October 2017. Linoyog ontok 22 October 2017.
- ↑ "Digital television broadcasting now a trend, necessity – Expert". Bernama. The Borneo Post. 8 January 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 4 July 2016. Linoyog ontok 5 July 2016.
- ↑ "TM Sabah to install additional 30,000 'home passes' for UniFi service". Bernama. The Borneo Post. 22 June 2017. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 12 September 2018. Linoyog ontok 12 September 2018.
- ↑ "History of "Sabah Times"". New Sabah Times. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 29 May 2016. Linoyog ontok 3 July 2016.
- ↑ "About Us". Daily Express. Linoyog ontok 3 July 2016.
- ↑ 「华侨日报」 (id boros Cina Ringkas). Overseas Chinese Daily News. Linoyog ontok 3 July 2016.
- ↑ "Sabah News Section". The Borneo Post. Linoyog ontok 3 July 2016.
- ↑ "Home" (id boros Mandarin). Sin Chew Daily. Linoyog ontok 3 July 2016.
- ↑ "The Independent Newspaper in Brunei Darussalam, Sabah and Sarawak". Borneo Bulletin. Linoyog ontok 3 July 2016.
- ↑ Nancy Lai (6 April 2016). "11,355km of 21,934km Sabah roads sealed". The Borneo Post. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 10 July 2016. Linoyog ontok 10 July 2016.
- ↑ Ashoka Mody (1997). Infrastructure Strategies in East Asia: The Untold Story. World Bank Publications. p. 35. ISBN 978-0-8213-4027-1.
- ↑ "Road tunnel construction plan". Daily Express. 21 May 2014. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 15 July 2016. Linoyog ontok 16 July 2016.
- ↑ "Sabah considers tunnels to bypass landslides". Tunnels Online. 22 May 2014. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 15 July 2016. Linoyog ontok 16 July 2016.
- ↑ "Highway completion to make Borneo a huge mart". Daily Express. 5 September 2010. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 16 July 2016. Linoyog ontok 16 July 2016.
- ↑ "Pan Borneo Highway – link of a thousand opportunities". Bernama. New Straits Times. 27 April 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 16 July 2016. Linoyog ontok 16 July 2016.
- ↑ Kristy Inus (24 April 2016). "Najib arrives in Sabah to launch Sabah Pan-Borneo Highway project". New Straits Times. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 16 July 2016. Linoyog ontok 16 July 2016.
- ↑ "Pan Borneo Sabah Highway by 2022". The Borneo Post. 29 May 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 16 July 2016. Linoyog ontok 16 July 2016.
- 1 2 Mazwan Nik Anis (12 April 2016). "First step to big change". The Star. Linoyog ontok 17 July 2016.
- ↑ Izhikevich, Eugene (2006). "Main Page". Scholarpedia. Sabah Public Works Department. 1 (2): 1. Bibcode:2006SchpJ...1....1I. doi:10.4249/scholarpedia.1.
- ↑ Izhikevich, Eugene (2006). "Main Page". Scholarpedia. Public Works Department. 1 (2): 1. Bibcode:2006SchpJ...1....1I. doi:10.4249/scholarpedia.1.
- ↑ Tamara Thiessen (2012). Borneo: Sabah, Brunei, Sarawak. Bradt Travel Guides. pp. 18–219. ISBN 978-1-84162-390-0.
- ↑ "Launch of a new landmark for Kota Kinabalu". Bernama. The Borneo Post. 28 July 2019. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 29 July 2019. Linoyog ontok 29 July 2019.
- ↑ Mohd Adam Arinin (22 July 2019). "KK Sentral kini mula beroperasi" [KK Sentral is now operational] (id boros Malayu). Sabah News Today. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 29 July 2019. Linoyog ontok 29 July 2019.
- ↑ "RM1b Bus Rapid Transport system ready 2020: CM". Daily Express. 24 November 2015. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 28 July 2016. Linoyog ontok 28 July 2016.
- ↑ "BRT KK to have 25km of dedicated bus lanes". Daily Express. 23 April 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 28 July 2016. Linoyog ontok 28 July 2016.
- ↑ "North Borneo Railway". Sutera Harbour. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 18 July 2016. Linoyog ontok 18 July 2016.
- ↑ Rob Dickinson. "The North Borneo Railway Project". The International Steam Pages. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 28 March 2013. Linoyog ontok 17 July 2016.
- ↑ "Provision for LRT in Aeropod project". Daily Express. 4 September 2015. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 18 July 2016. Linoyog ontok 18 July 2016.
- ↑ "New DMU train by January". Daily Express. 10 July 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 18 July 2016. Linoyog ontok 18 July 2016.
- 1 2 3 "Kota Kinabalu International Airport". Ministry of Transport, Malaysia. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 22 May 2019. Linoyog ontok 22 May 2019.
- ↑ James Sarda; Maria Chin (10 November 2012). "KKIA the perfect gateway to M'sia from east". Daily Express. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 22 May 2019. Linoyog ontok 22 May 2019.
- ↑ "MAS Airbus A350 conducts test flight to KKIA". The Borneo Post. 10 January 2018. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 22 May 2019. Linoyog ontok 22 May 2019.
- ↑ "Location of airports in Malaysia [Sabah]". Ministry of Transport, Malaysia. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 5 June 2019. Linoyog ontok 22 May 2019.
- ↑ Michael S. Chase; Ben Purser (29 July 2015). "China's Airfield Construction at Fiery Coast Reef in Context: Catch-up or Coercion?". Asia Maritime Transparency Initiative. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 22 May 2019. Linoyog ontok 22 May 2019.
- ↑ "Airlines flying from Malaysia to Kota Kinabalu". Sky Scanner. Pinoopi mantad sanḏad ontok 17 July 2016. Linoyog ontok 10 April 2019.
- ↑ "About Us". Sabah Air. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 17 July 2016. Linoyog ontok 17 July 2016.
- ↑ "Ferry Service to Labuan". Jesselton Point. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 4 March 2016. Linoyog ontok 18 July 2016.
- ↑ "New Labuan-Menumbok ferry operates three round trips daily". The Borneo Post. 19 August 2012. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 18 July 2016. Linoyog ontok 18 July 2016.
- ↑ "Tawau Ferry Terminal". e-tawau. 18 May 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 18 July 2016. Linoyog ontok 18 July 2016.
- ↑ "No hurry on Kudat- Palawan ferry service". Daily Express. 2 June 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 18 July 2016. Linoyog ontok 18 July 2016.
- ↑ "Sabah's action justified: Teo". Daily Express. 28 June 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 18 July 2016. Linoyog ontok 18 July 2016.
- ↑ Ralat maganu:Tag
<ref>tidak sah; tiada teks disediakan bagi rujukan yang bernamaeconomy resumed - ↑ Nikko Fabian (14 March 2018). "Kudat-Palawan ferry unlikely to start soon". Daily Express. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 14 March 2018. Linoyog ontok 14 March 2018.
- 1 2 "Exodus of govt docs". Daily Express. 21 April 2015. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 22 August 2016. Linoyog ontok 22 August 2016.
- ↑ "Data on shortage of doctors a wake-up call – MP". The Borneo Post. 23 July 2011. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 22 August 2016. Linoyog ontok 22 August 2016.
- ↑ "Sabah, Sarawak facing doctor shortage". Bernama. The Brunei Times. 8 July 2010. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 22 August 2016. Linoyog ontok 22 August 2016.
- ↑ "Government provides more physicians for better healthcare of Malaysians". Bernama. New Sarawak Tribune. 30 April 2013. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 22 August 2016. Linoyog ontok 22 August 2016.
- ↑ "Jabatan Pendidikan Negeri Sabah (Sabah State Education Department)". Sabah State Education Department. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 3 February 2020. Linoyog ontok 16 August 2016.
- ↑ Edgar Ong (10 April 2015). "Can you blame Sarawak and Sabah for feeling left out?". The Ant Daily. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 15 June 2015. Linoyog ontok 13 August 2016.
- ↑ "Senarai Sekolah Menengah di Negeri Sabah (List of Secondary Schools in Sabah)" (PDF). Educational Management Information System. Pinoopi mantad sand̠ad (PDF) ontok 10 January 2015. Linoyog ontok 16 August 2016.
- ↑ Izhikevich, Eugene (2006). "Main Page". Scholarpedia. Charis International School Borneo Tawau. 1 (2): 1. Bibcode:2006SchpJ...1....1I. doi:10.4249/scholarpedia.1. Linoyog ontok 17 August 2016.
- ↑ "Welcome to KIS". Kinabalu International School. Linoyog ontok 17 August 2016.
- ↑ Izhikevich, Eugene (2006). "Main Page". Scholarpedia. Sayfol International School Sabah. 1 (2): 1. Bibcode:2006SchpJ...1....1I. doi:10.4249/scholarpedia.1.
- ↑ "Kota Kinabalu Indonesian School". Pinoopi mantad sand̠ad ontok 23 August 2015. Linoyog ontok 17 August 2016.
- ↑ "Kinabalu Japanese School". Linoyog ontok 17 August 2016.
- ↑ "55,975 bumiputera pupils in Chinese schools". Bernama. The Sun. 17 December 2010. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 26 June 2016. Linoyog ontok 17 August 2016.
- ↑ "Education". Yayasan Sabah. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 17 August 2016. Linoyog ontok 17 August 2016.
- ↑ "Nestlé Community Kindergarten (Malaysia)". Nestlé. 17 August 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 17 August 2016. Linoyog ontok 17 August 2016.
- ↑ "Universiti Tun Abdul Razak (UNIRAZAK) Sabah Regional Centre". e-tawau. 10 March 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 17 August 2016. Linoyog ontok 17 August 2016.
- ↑ "Colleges and Universities in Sabah". e-tawau. 20 June 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 17 August 2016. Linoyog ontok 17 August 2016.
- ↑ Thomas Henry Silcock (1963). The Political Economy of Independent Malaya: A Case-study in Development. University of California Press. p. 46. GGKEY:LTF1ABP2J6P.
- ↑ Amir Shariff; Wendy Rockett (5 September 2012). "In Remote Sabah, Books Can Help Reduce Isolation". The Asia Foundation. The Asia Foundation. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 13 August 2016. Linoyog ontok 13 August 2016.
- ↑ "Most Sabah SPM leavers not continuing studies". The Borneo Post. 28 August 2015. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 16 August 2016. Linoyog ontok 16 August 2016.
- ↑ "Teachers warned on verbal abuse". Daily Express. 16 August 2016. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 22 August 2016. Linoyog ontok 22 August 2016.
- ↑ Nancy Lai (17 September 2015). "Sabah, Sarawak granted more autonomy in administration". The Borneo Post. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 22 August 2016. Linoyog ontok 22 August 2016.
- ↑ "Home Page". Sabah State Library. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 9 December 2016. Linoyog ontok 22 August 2016.
- ↑ "Daftar Sekolah Indonesia di Sabah" [List of Indonesian Schools in Sabah] (id boros Indonesia). Konsulat Jenderal Republik Indonesia di Kota Kinabalu, Sabah, Malaysia. 27 April 2010. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 23 October 2017. Linoyog ontok 17 August 2016.
- ↑ "DepEd expands educ access for Filipino children in Sabah". Department of Education, Philippines. 10 September 2014. Pinoopi mantad sand̠ad ontok 17 August 2016. Linoyog ontok 17 August 2016.
- ↑ Kokuaon nopo nga basi List of hospitals in Malaysia.
<ref> wujud untuk kumpulan bernama "note", tetapi tiada tag <references group="note"/> yang berpadanan disertakan- Laman dengan argumen formatnum bukan angka
- CS1 Malayu-language sources (ms)
- CS1 Inggilis-language sources (en)
- All articles with dead external links
- Articles with dead external links from April 2023
- Articles with invalid date parameter in template
- Articles with permanently dead external links
- CS1 maint: unfit URL
- Bolikan di momoguno do Infobox kinoyonon miampai do patayad do ngaran pomolohou
- Pages using infobox settlement with possible motto list
- Coordinates on Wikidata
- Articles with hatnote templates targeting a nonexistent page
- CS1 errors: URL
- CS1 Indonesia-language sources (id)
- CS1 errors: invisible characters
- CS1 uses Mandarin-language script (zh)
- CS1 Cina Ringkas-language sources (zh-hans)
- CS1 Mandarin-language sources (zh)
- Sabah
- Laman dengan ralat rujukan
- Laman yang menggunakan sambungan Kartographer

